LIỆT SỸ HỒNG QUANG – NGƯỜI CỘNG SẢN KIÊN TRUNG CỦA DÂN TỘC

Trong dòng chảy lịch sử hào hùng của dân tộc, biết bao người con ưu tú đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Trong số đó, liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, bí danh Hồng Quang – người chiến sĩ kiên trung, bất khuất – đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng nhân dân quê hương Hồng Quang hôm nay.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất giàu truyền thống cách mạng, liệt sĩ Hồng Quang sớm giác ngộ lý tưởng, một lòng đi theo Đảng, theo cách mạng. Trong những năm tháng chiến đấu gian khổ, đồng chí luôn nêu cao tinh thần dũng cảm, mưu trí, không quản hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Cuộc đời và sự hy sinh anh dũng của liệt sĩ là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, là tấm gương để các thế hệ hôm nay và mai sau noi theo.

Chấp hành quyết định của Hội đồng Chính phủ về việc thành lập liên xã để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới và tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân các cấp. Ngày 26/4/1946, cử tri nô nức đi bầu cử, Thôn Ân thi và Vũ Dương hợp nhất một xã, lấy tên là xã Hồng Quang, bí danh đồng chí Nguyễn Văn Trạch, người đã giác ngộ cách mạng cho đồng chí Nguyễn Văn Mười để gây dựng cơ sở ở đây.

Cuối năm 1946, Pháp trở lại gây hấn, trước yêu cầu, chỉ đạo của cấp trên, xã Hồng Quang tiếp tục được sáp nhập với các xã Trần Phú gồm Trai Thôn,Đan Tràng, và Tân Viên, xã Trà Phương gồm 5 xóm 1,2,3,4,5 lấy tên là xã Hồng Quang.

Tháng 12/ 2024, xã Hồng Quang sáp nhập với xã Hồng Vân lấy tên là xã Hồng Quang. Ngày 01/07/2025 đến nay, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, xã Hồng Quang sáp nhập với các xã: Hồ Tùng Mậu, Tiền Phong, Hạ Lễ. 5 xã của huyện Ân Thi cũ, lấy tên là xã Hồng Quang.

Xã Hồng Quang đã vinh dự mang tên liệt sĩ Hồng Quang – một niềm tự hào, đồng thời cũng là lời nhắc nhở mỗi người dân luôn gìn giữ, phát huy truyền thống cách mạng vẻ vang.

Phát huy tinh thần ấy, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Hồng Quang hôm nay không ngừng đoàn kết, nỗ lực xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh, xứng đáng với sự hy sinh cao cả của người anh hùng liệt sĩ mà quê hương mang tên.

Nhân kỷ niệm 108 năm ngày sinh của liệt sỹ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang, 18/3/1918 – 18/3/2026, xã Hồng Quang xin trân trọng giới thiệu về thân thế, sự nghiệp cách mạng của liệt sỹ Hồng Quang.

Hồng Quang tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh ngày 18 tháng 3 năm 1918 tại xóm Nội nay gọi là xóm Thống Nhất thôn Đặng Giang xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội, trong một gia đình tiểu viên chức nghèo yêu nước. Ngôi nhà ở khi còn thơ ấu vẫn còn và bà Đoàn thị Hòa (bà Thiệp) là cháu dâu họ của liệt sĩ đang thờ phụng.

Ông nội liệt sĩ Hồng Quang là cụ Nguyễn Viết Bình từng đậu Hoàng giáp Tiến sĩ năm 1886 thời vua Tự Đức, sau đó làm quan Đốc học tại tỉnh Nam Định.

Cha của liệt sĩ Hồng Quang là ông Nguyễn Viết Lung làm thừa phái giúp việc cho các huyện đường tỉnh Thái Bình. Mẹ của liệt sĩ Hồng Quang là bà Vũ Thị Viên.

Liệt sĩ Hồng Quang là con cả trong gia đình có 9 anh chị em. Khi lên 8 tuổi anh đã theo mẹ rời quê hương Đặng Giang, xã Hòa Phú lên với bố ở huyện Tiền Hải tỉnh Thái Bình, anh có rất nhiều bạn nối khố, nhiều nhân sĩ trí thức tại quê lúa Thái Bình. Anh học 5 năm học cấp 1 ở phố Huyện và 4 năm học ở trường Thành Chung ở thị xã Thái Bình, anh luôn là một học trò giỏi, con ngoan của gia đình.

ảnh: Gia đình liệt sỹ Hồng Quang

Nơi anh học tập, tiếng trống cách mạng huyện Tiền Hải năm 1930 đã vang mãi đọng lại trong tâm trí anh. Năm 17 tuổi, anh rời Thái Bình về Hà Nội trọ học tại trường chuyên khoa tư thục Văn Lang ở phố Phạm Phú Thứ. Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, anh còn phải nhận dạy học thêm giờ ở các trường tư thục khác để lấy tiền chi phí học tập. Với tư chất thông minh ham học và học giỏi, trường tư thục Văn Lang đã tạo điều kiện cho anh học thêm hè và đỗ Đệ Tam, sau đó học lên Đệ Nhị chuyên khoa ban C. Anh là thí sinh tự do xin thi Tú Tài và đã thi đỗ.

Năm 19 tuổi anh là sinh viên năm thứ nhất của trường đại học Luật Hà Nội. Hồng Quang là người trí thức trẻ đã được giác ngộ cách mạng qua các phong trào dân chủ, tìm hiểu lịch sử đấu tranh của dân tộc và nghiên cứu đường lối cách mạng vô sản cách mạng tháng Mười Nga và cách mạng tư sản Pháp.

Đảng đã nhận thấy Hồng Quang là một hạt giống tốt nên đã cho anh dự lớp lí luận Mác- Lê Nin ở số nhà 14 phố Phạm Phú Thứ - Hà Nội vào ngày 1/5/1938, lớp học gồm có 20 sinh viên, một người to lớn cao 1m75, cân nặng 75 kg, đeo kính cận chính là Hồng Quang, anh được kết nạp vào Đoàn thanh niên dân chủ (tiền thân Đoàn thanh niên cộng sản Hồ chí Minh ngày nay). Từ đó anh lại càng hăng say học tập.

Tại cuộc mít tinh hơn 4 vạn người ở khu Đấu Xảo Hà Nội, Hồng Quang là người dẫn đầu Đoàn thanh niên các trường Đại học làm nhiệm vụ trật tự, dẹp bọn mật thám. Sau cuộc mít tinh tại hội nghị Đoàn thanh niên dân chủ toàn quốc vào ngày mùng 5 tháng 5 năm 1938 tại số nhà 28 phố Rollandes (nay là phố Hai bà Trưng - Hà Nội), Hồng Quang được bầu vào Ban chấp hành Đoàn thanh niên dân chủ Toàn quốc.

Bọn mật thám Pháp đã chú ý và thường xuyên theo dõi anh vì anh là một nhà hoạt động chính trị nguy hiểm với chúng, nên giặc Pháp đã đuổi anh ra khỏi trường Luật, lúc đó anh đang học năm thứ 2.

Rời khỏi trường Luật, anh báo cáo với tổ chức Đoàn và Đảng xin nhận bất cứ nhiệm vụ gì được phân công . Anh làm việc ở hiệu sách Đồng Xuân tại số nhà 26 phố Đồng Xuân cùng với bà Nguyễn thị Minh Châu, đây là nơi đầu tiên phát hành sách báo của Đảng cộng sản Đông Dương, anh đã lấy bút danh là Hán Mai cùng với các ông Trần Huy Liệu, Đào Duy Kỳ…viết những bài chính luận đăng trên báo Mặt trận dân chủ và làm hơn 30 bài thơ để tuyên truyền cách mạng.

Ngày 29/9/ 1939 chính quyền thực dân Pháp thực hiện khủng bố cả 3 kỳ (Bắc - Trung - Nam), hiệu sách số 26 Đồng Xuân cũng bị khủng bố, lúc đó anh đang ở Thái Bình cũng bị mật thám đuổi bắt giam giữ ở nhà tù Hỏa Lò, Hà Nội.

Trong thời gian ở nhà tù Hỏa Lò, anh đã được gặp các chiến sĩ cách mạng đàn anh như Trần Huy Liệu, Lương Khánh Thiện, Văn Tiến Dũng… anh càng thêm giác ngộ và quyết tâm một lòng đi theo Đảng.

Năm 1939 tại phiên tòa xét xử, với tiếng Pháp lưu loát anh tự bào chữa cho mình, thực dân Pháp đã xử anh 1 năm tù án treo và buộc phải thả anh ra khỏi nhà tù Hỏa Lò.

Đảng đã giao cho anh về hoạt động xây dựng cơ sở tại xã Cẩm Sơn, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ. Tại đây anh đã hăng say lao động sản xuất, được bà con nhân dân yêu mến, quý trọng. Chi bộ Đảng đã họp và thông qua lí lịch giới thiệu tổ chức Đảng để kết nạp Hồng Quang vào Đảng. Bao điều ấp ủ, vào mùa thu 1940 anh được vinh dự kết nạp vào Đảng cộng sản Đông Dương tại chi bộ Cẩm Khê , Phù Ninh , Phú Thọ. Lúc đó đồng chí Đào Duy Kỳ là bí thư khu ủyD Phú Thọ. Trong buổi tuyên thệ anh không cầm nổi nước mắt với sự cảm động vui sướng, hạnh phúc của một thanh niên trí thức quê gốc làng Đặng Giang.

Xứ ủy Bắc Kỳ đã phân công anh về tham gia công tác tại tỉnh ủy Hải Dương, ngụy trang với hình thức là một công nhân vận tải đường sông. Anh đã cùng ban cán sự Tỉnh ủy đi xây dựng phong trào cơ sở Đảng. Bọn mật thám Pháp hoảng sợ, điên cuồng phát lệnh truy nã bắt Hồng Quang.

Cuối tháng 4 năm 1941, trong một hội nghị liên tỉnh B (gồm các tỉnh Đông Bắc) đúng vào lúc anh được giao chức Bí thư tỉnh Hưng Yên, ủy viên xứ ủy Bắc Kỳ thì Hồng Quang đã bị mật thám Pháp bắt lần thứ 2 tại huyện Khoái Châu , tỉnh Hưng Yên .

Trong nhà tù ở Hải Dương, bọn thực dân Pháp đã đánh đập, tra tấn rã man, rồi lại dụ dỗ, mua chuộc Hồng Quang để khai thác hoạt động bí mật của Đảng, của tổ chức. Tuy bị tra tấn đủ mọi cực hình nhưng anh vẫn giữ vững khí phách của người Đảng viên cộng sản. Sau 47 ngày đấu tranh bằng cách tuyệt thực thà chết không chịu khuất phục, anh đã cắn đứt lưỡi lấy máu viết lên tường nhà tù hai câu:

Đảng cộng sản Đông Dương muôn năm

Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm.

Sức yếu dần, anh đã hi sinh tại nhà tù Hải Dương vào ngày 6/ 7 / 1941 (vào ngày 12/6 năm Tân Tỵ) khi đó anh mới tròn 23 tuổi đời.

Tượng đài liệt sĩ Hồng Quang

Sự ra đi của liệt sĩ Hồng Quang để lại sự cảm phục về lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên trung bất khuất một lòng sắt son theo Đảng của liệt sĩ Hồng Quang và để lại nỗi đau sót thương tiếc của bố mẹ, anh em ruột thịt, đồng chí, đồng đội trước sự hi sinh anh dũng kiên cường của liệt sĩ Hồng Quang.

Liệt sĩ Hồng Quang mãi như ánh nắng sớm mai, một lòng kiên trung hướng theo Đảng về mặt trời chân lý, anh mãi là tấm gương sáng, là bông hoa tươi thắm tỏa hương thơm ngát cho đời.

Với tình cảm sâu lắng của cán bộ nhân dân tỉnh Hải Dương trước tấm gương hi sinh cao cả của liệt sĩ Hồng Quang, sau này tỉnh Hải Dương đã đưa hài cốt của liệt sĩ Hồng Quang về an nghỉ tại Nghĩa trang thành phố Hải Dương và xây dựng một Đại lộ lớn nhất của thành phố mang tên Hồng Quang. Trường PTTH của thành phố cũng mang tên Hồng Quang, năm 2011 đã xây dựng tượng đài liệt sĩ Hồng Quang tại nhà trường.

Một số địa phương khác cũng mang tên xã Hồng Quang, trong đó có xã Hồng Quang, tỉnh Hưng Yên của chúng ta cũng được vinh dự mang tên liệt sỹ.

Với thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, tên tuổi và sự nghiệp cách mạng của liệt sĩ Hồng Quang vẫn còn mãi mãi, danh thơm lưu truyền, là tấm gương lớn để giáo dục đạo đức cách mạng thanh niên thời đại Hồ Chí Minh cho các thế hệ noi theo.