NHÀ TÙ HẢI DƯƠNG - NƠI KHÍ PHÁCH HỒNG QUANG TỎA SÁNG

Tôi là một học sinh từng lớn lên dưới mái trường cấp 3 (THPT) mang tên Hồng Quang. Mỗi sáng bước qua cổng trường, tôi vẫn thường nhìn tấm biển tên trường mà thầm hỏi: Hồng Quang là ai, vì sao tên anh lại được đặt cho ngôi trường của mình? Khi ấy, câu trả lời giản đơn, chỉ là “một liệt sĩ cách mạng”.

Nhiều năm sau, khi công tác tại Bảo tàng Hải Dương, nay là Bảo tàng Hải Phòng - nơi lưu giữ những tư liệu, hình ảnh về Liệt sĩ Hồng Quang, tôi mới thực sự chạm vào cuộc đời anh. Và càng xúc động hơn khi biết rằng, di tích Nhà tù Hải Dương, nay là trụ sở Công an TP. Hải Phòng, chính là nơi anh đã trọn những ngày cuối cùng của tuổi 23.

Những trang hồ sơ ố vàng với dòng chữ run rẩy được chép lại từ lời kể nhân chứng ông Nguyễn Văn Lung (thân sinh của Hồng Quang), những bức ảnh mờ theo thời gian… tất cả như một nhịp cầu đưa tôi trở về những năm tháng 1938 - 1941, khi một chàng thanh niên trí thức Hà Nội đã chọn con đường dấn thân không do dự.

Từ truyền thống gia đình đến ánh sáng “Hồng Quang”

Liệt sĩ Hồng Quang, tên thật Nguyễn Văn Trạch, bút danh Hán Mai, sinh ngày 18/3/1918 tại làng Đặng Giang, xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây cũ (nay là thôn Đặng Giang, xã Hòa Xá, TP. Hà Nội). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng - ông nội là Nguyễn Viết Bình, đỗ Hoàng giáp Tiến sĩ năm 1889 - Nguyễn Văn Trạch lớn lên trong nền nếp Nho học và tinh thần hiếu học.

Nhưng lịch sử đã đặt thế hệ anh trước một lựa chọn khác: không chỉ học để làm quan, mà học để cứu nước.

Năm 1938, khi đang là sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Luật Hà Nội, anh tham gia phong trào học sinh, sinh viên đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ. Anh từng dẫn đầu đoàn thanh niên, sinh viên các trường đại học Hà Nội tham gia cuộc mít tinh lớn tại khu Đấu Xảo năm 1938, sau đó anh tổ chức những buổi nói chuyện thuyết trình cho sinh viên vận động tham gia phong trào yêu nước. Chính vì hoạt động trên, anh bị chính quyền thực dân đuổi học.

Ngày 5/5/1938, anh được bầu vào Ban Chấp hành Thanh niên Dân chủ toàn quốc[1]. Năm 1939, anh phụ trách hiệu sách 26 Đồng Xuân - cơ sở phát hành sách báo cách mạng của Đảng Cộng sản Đông Dương. Cũng trong năm đó, anh bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà tù Hỏa Lò và kết án một năm tù án treo.

Tổ chức cách mạng đặt cho anh bí danh “Hồng Quang” - ánh sáng đỏ. Đó không chỉ là một cái tên bí mật. Đó là sự khẳng định về lý tưởng, về niềm tin, về một thế hệ sẵn sàng bùng cháy.

Khi đọc đến chi tiết này trong hồ sơ lưu trữ, tôi bỗng hiểu rằng tên trường tôi từng theo học không chỉ là một danh xưng, mà là một lời nhắc nhở về trách nhiệm của những người đi sau trước lịch sử.

Nhà tù Hải Dương - dấu mốc của thử thách và khí phách

Tháng 8/1940, sau khi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương tại Phú Thọ, Hồng Quang nhanh chóng được tổ chức tin cậy giao nhiệm vụ hoạt động ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Anh tham gia Ban cán sự Tỉnh ủy Hải Dương và sau đó được phân công giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên. Con đường cách mạng vừa mở ra đã lập tức đặt người chiến sĩ trẻ trước thử thách khốc liệt. Tháng 5/1941, trên đường về cơ sở nhận nhiệm vụ, anh bị mật thám Pháp phục kích bắt giữ tại Khoái Châu và giải về Nhà tù Hải Dương.

Theo hồi ức của thân phụ anh - cụ Nguyễn Văn Lung (tài liệu gốc lưu giữ tại Bảo tàng Hải Phòng cơ sở 2): gần hai tháng bị giam giữ, Hồng Quang phải chịu những cuộc tra khảo vô cùng tàn bạo. Trong 12 ngày đầu hỏi cung, kẻ thù chỉ xoáy vào một câu hỏi: “Cụ Đ là ai, làm gì, ở đâu?”. Trước đòn roi dã man, ban đầu bằng tre vụt ngang người từ chân lên đầu, đến những hình thức tra tấn như “tàu ngầm”, anh vẫn im lặng chịu đựng. Cơ thể bị đánh gãy tay chân, hai mắt sưng tím không còn nhìn rõ ánh sáng, nhưng ý chí của người chiến sĩ trẻ không hề khuất phục. Nhà tù Hải Dương khi ấy là một không gian ngục tối nặng nề: phòng giam chật hẹp, tường nền ẩm lạnh, ánh sáng hiếm hoi lọt qua song sắt; đêm đến chỉ còn tiếng bước chân lính canh và những cuộc thẩm vấn kéo dài. Nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, khí phách của Hồng Quang càng được bộc lộ rõ ràng. Dù sức khỏe suy kiệt sau những trận tra tấn và những ngày tuyệt thực kéo dài, tinh thần của anh vẫn không hề lay chuyển.

Trong xà lim tối của nhà ngục, khi cái chết đã cận kề, Hồng Quang để lại một dấu tích đặc biệt. Anh cắn lưỡi và đầu ngón tay lấy máu viết lên tường hai bài thơ  “Tức cảnh”[2] và “Con muỗi”[3], cùng dòng chữ: “Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm”, “Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm”. Máu của người chiến sĩ trẻ thay cho mực, bức tường lạnh lẽo trở thành trang giấy cuối cùng. Ngoài ra còn có bài thơ “Ru con”, anh nhờ người đưa cơm chuyển tới chị Bích, người đồng chí cùng bị bắt giam và đang mang thai ở buồng khác.

Ký ức gia đình còn ghi lại một cuộc gặp gỡ đau xót nhưng đầy khí phách. Cuối tháng 6/1941, khi mẹ và người vợ trẻ được phép vào thăm trong lúc anh đã rất nguy kịch, thấy mẹ bật khóc, Hồng Quang khẽ nói: “Xuống thăm con mà khóc thì Tây nó cười cho… xuống là để nói chuyện gia đình cơ mà”. Rồi anh bình tĩnh nói thêm: “Nếu con có phải hy sinh cho tự do, độc lập của Tổ quốc thì cái đó là vinh quang mẹ ạ!”. Trong giây phút cận kề cái chết, anh vẫn giữ trọn sự điềm tĩnh và lòng tự trọng của một người chiến sĩ cách mạng.

Sự chống trả cuối cùng của Hồng Quang trước nhà tù thực dân là cuộc tuyệt thực kéo dài 47 ngày. Không khuất phục trước bạo lực và tra khảo, anh lựa chọn đấu tranh bằng chính sinh mạng của mình để bảo vệ khí tiết. Đêm ngày 6 rạng ngày 7/7/1941 (tức 12 tháng 6 năm Tân Tỵ), người chiến sĩ cộng sản mới 23 tuổi đã trút hơi thở cuối cùng trong ngục tối Nhà tù Hải Dương.

Sau khi anh hy sinh, chính quyền thực dân hoảng sợ, định chôn cất vội vàng trong khu vườn nhà tù. Mẹ anh đã kiên quyết đấu tranh buộc chúng trao lại thi hài cho gia đình. Đám tang diễn ra lặng lẽ: một chiếc xe ngựa chở quan tài đơn sơ và vòng hoa trắng từ nhà tù, theo sau chỉ có ba người phụ nữ: người mẹ, người vợ trẻ và cô em gái. Không có đám đông đưa tiễn, chỉ có nỗi đau lặng thầm của những người ở lại. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại càng làm nổi bật khí phách của người đã khuất.

Nhìn từ góc độ lịch sử, Nhà tù Hải Dương không chỉ là nơi giam giữ một tù nhân chính trị. Chính tại nơi tưởng như tăm tối ấy, lý tưởng và khí phách của Hồng Quang đã được thử thách đến tận cùng và tỏa sáng mạnh mẽ nhất. Trong bóng tối của nhà ngục thực dân, người thanh niên 23 tuổi đã để lại một thông điệp bất diệt: niềm tin vào Đảng và con đường giải phóng dân tộc không thể bị khuất phục bởi bạo lực hay cái chết.

Bởi vậy, khi nhắc đến cuộc đời Hồng Quang, Nhà tù Hải Dương không chỉ là điểm dừng của một hành trình. Đó là dấu mốc nơi lý tưởng của người chiến sĩ trẻ được khẳng định bằng sự hy sinh, để từ bóng tối của xà lim, ánh sáng mang tên Hồng Quang vẫn tiếp tục lan tỏa trong ký ức lịch sử và trong lòng những người ở lại.

Ánh sáng Hồng Quang - từ ngục tối đến con đường của những thế hệ sau

Là một học sinh từng ngồi dưới mái trường mang tên Hồng Quang, tôi nhiều lần tự hỏi: nếu ở tuổi hai mươi, chúng tôi có đủ dũng khí như anh không? Chúng tôi lớn lên trong hòa bình, có sách vở, có những ước mơ nghề nghiệp và những dự định cho riêng mình. Còn anh, ở tuổi ấy, đã chấp nhận đánh đổi tất cả, tuổi trẻ, tương lai, và cả sự sống, để giữ trọn một điều: không khai báo, không phản bội tổ chức, không phản bội lý tưởng.

Sau này, khi công tác tại Bảo tàng Hải Phòng - nơi lưu giữ những tư liệu về cuộc đời anh, mỗi lần giới thiệu về Hồng Quang cho các em học sinh, tôi luôn thấy ánh mắt các em lặng đi khi nghe đến 47 ngày tuyệt thực trong ngục tối Nhà tù Hải Dương. Có em hỏi: “Vì sao anh không khai để được sống?” Có lẽ câu trả lời không nằm ở sự lựa chọn giữa sống và chết, mà là giữa sống có ý nghĩa và sống phản bội lý tưởng.

Nhà tù Hải Dương hôm nay không còn song sắt và xiềng xích như xưa. Nhưng ký ức về những con người đã ngã xuống nơi đây vẫn hiện hữu trong từng trang tư liệu, từng câu chuyện được kể lại. Với Liệt sĩ Hồng Quang, đó là nơi khép lại cuộc đời, nhưng cũng là nơi khẳng định trọn vẹn nhân cách của một người cộng sản trẻ tuổi. Nếu không có 47 ngày tuyệt thực trong ngục tối ấy, có lẽ lịch sử chỉ nhớ đến anh như một cán bộ trẻ nhiệt huyết của phong trào cách mạng. Chính thử thách khắc nghiệt ấy đã nâng tầm anh thành biểu tượng của khí tiết và lòng trung thành với lý tưởng.

Con đường dấn thân của Hồng Quang vì thế không khép lại trong xà lim Nhà tù Hải Dương. Nó tiếp tục mở ra trong lòng những người ở lại. Tên anh được đặt cho trường học, cho đường phố[4]. Tư liệu về anh được gìn giữ trong bảo tàng. Di tích Nhà tù Hải Dương trở thành địa chỉ đỏ trong hành trình giáo dục truyền thống cho các thế hệ sau.

Với riêng tôi, hành trình từ mái trường Hồng Quang đến không gian lưu giữ ký ức về anh giống như một vòng tròn đầy ý nghĩa. Tôi đã đi từ niềm tự hào mơ hồ của tuổi học trò đến sự thấu hiểu sâu sắc của người làm công tác bảo tồn lịch sử. Mỗi khi chạm tay vào những trang hồ sơ cũ, tôi không chỉ đọc về một liệt sĩ. Tôi đọc về một tuổi trẻ rực cháy. Tôi đọc về sự lựa chọn không thỏa hiệp. Và tôi đọc thấy trong đó trách nhiệm của thế hệ hôm nay, trách nhiệm giữ gìn và kể lại câu chuyện ấy.

Từ Nhà tù Hải Dương đến con đường dấn thân của Liệt sĩ Hồng Quang chỉ là một hành trình ngắn ngủi về thời gian, nhưng lại mở ra một ý nghĩa dài rộng trong lịch sử. Anh đã hiến trọn tuổi 23 cho cách mạng. Còn chúng ta, những người được sống trong hòa bình hôm nay, phải học cách sống sao cho xứng đáng với sự hy sinh ấy. Ánh sáng “Hồng Quang” năm nào không tắt trong xà lim tối. Nó vẫn tiếp tục lan tỏa qua từng thế hệ học sinh, qua mỗi người con đất Việt khi cúi đầu trước lịch sử. Và mỗi lần nhắc đến Nhà tù Hải Dương, tôi không chỉ nghĩ đến một di tích. Tôi nghĩ đến một ngọn lửa. Ngọn lửa được thắp bằng máu của tuổi 23. Ngọn lửa của lý tưởng. Ngọn lửa của một cái tên - Hồng Quang./.                                                                                     

Các cựu học sinh niên khóa 1996-1999 thắp hương tại mộ Liệt sỹ Hồng Quang, mỗi dịp Hội khóa tổ chức tại trường THPT Hồng Quang, TP. Hải Dương cũ (nay là TP. Hải Phòng)

Ảnh lưu niệm tại Lễ kỷ niệm 20 năm ngày trở về mái trường THPT Hồng Quang của Cựu học sinh niên khóa 1996-1999, ngày 03/8/2019

Tượng liệt sỹ Hồng Quang trong khuôn viên trường THPT Hồng Quang, phường Lê Thanh Nghị, TP. Hải Phòng