Cuộc đời và quá trình hoạt động cách mạng của Liệt sỹ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang

CHUYÊN ĐỀ 1:

Cuộc đời và quá trình hoạt động cách mạng của Liệt sỹ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam giai đoạn tiền khởi nghĩa, có những con người mà cuộc đời tuy ngắn ngủi như một vệt sao băng, nhưng ánh sáng của họ lại rực rỡ và soi đường cho cả một thế hệ. Hôm nay, trên mảnh đất Hồng Quang lịch sử, chúng ta cùng nhau lật lại những trang hồ sơ vương mùi thời gian để cúi đầu tưởng nhớ một con người như thế: Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang – một trí thức trẻ đã dùng cả tuổi thanh xuân và sinh mệnh của mình để viết hoa hai chữ "LÝ TƯỞNG".

Thưa quý vị, khi nghiên cứu về liệt sĩ Hồng Quang, tôi xúc động và khâm phục nhất không chỉ là sự hy sinh bi tráng của đồng chí ở tuổi 23, mà là sự lựa chọn dấn thân vô cùng dứt khoát của một trí thức tinh hoa. Lịch sử đã chứng minh, nhiều người đến với cách mạng vì bị bần cùng hóa, bị dồn vào chân tường; nhưng Nguyễn Văn Trạch đến với cách mạng khi ông đang đứng trước vô vàn cơ hội hưởng vinh hoa phú quý.

Đồng chí sinh ngày 18/3/1918 tại thôn Đặng Giang, xã Hòa Phú (nay thuộc xã Hòa Xá, Hà Nội). Ông xuất thân trong một gia đình có nền nếp khoa bảng lẫy lừng. Ông nội của Hồng Quang là cụ Nguyễn Viết Bình, một vị Hoàng giáp thời Thành Thái, từng giữ chức Đốc học và được triều đình nhà Nguyễn ban nhiều sắc phong. Kế thừa trí tuệ của dòng họ, Hồng Quang nổi tiếng thông minh từ nhỏ. Năm 1935, ông tốt nghiệp Cao đẳng tiểu học với hạng ưu, sau đó tự học và đỗ liên tiếp Tú tài phần 1 và Tú tài phần 2 chỉ trong 2 năm. Ở tuổi 19, ông hiên ngang bước chân vào trường Đại học Luật Hà Nội – bệ phóng để trở thành những quan tri phủ, tri huyện cai trị đương thời.

Thế nhưng, chàng sinh viên trường Luật ấy đã mang trong mình một nhịp đập khác. Tận mắt chứng kiến cảnh lầm than của người nông dân lao động, cảnh những người phụ nữ bị lính đoan dồn ra biển đến chết đuối ở Tiền Hải, trái tim người trí thức trẻ đã ứa máu. Hồng Quang sớm nhận ra rằng, vinh hoa cá nhân chẳng có ý nghĩa gì khi dân tộc còn chịu cảnh nô lệ. Tại trường Luật, thay vì chú tâm vào những bài giảng pháp lý của thực dân, ông say mê nghiên cứu triết học Mác – Lênin bằng tiếng Pháp và tiếng Trung. Ông đã lập luận sắc bén để phản bác lại những luận điệu xuyên tạc lịch sử của các giáo sư người Pháp.

Ngày 1/5/1938, lịch sử ghi nhận hình ảnh Nguyễn Văn Trạch hiên ngang đi đầu, giữ trật tự cho đoàn sinh viên trong cuộc mít tinh khổng lồ của 4 vạn người tại khu Đấu Xảo, Hà Nội. Chính vì những hoạt động yêu nước sôi nổi này, cuối năm 1938, thực dân Pháp đã tước đi tương lai công danh của ông bằng việc đuổi học ông khỏi trường Đại học Luật. Nhưng chúng không ngờ, việc đóng lại cánh cửa giảng đường chính là lúc chúng mở ra cánh cửa để Nguyễn Văn Trạch bước hẳn vào hàng ngũ của những người cách mạng chuyên nghiệp.

Kính thưa Hội thảo! Rời trường Đại học, Hồng Quang được Đảng giao nhiệm vụ làm chủ hiệu sách Đồng Xuân tại số 26 phố Đồng Xuân – cơ quan phát hành sách báo cộng sản công khai của Đảng. Cùng lúc đó, ông tham gia sâu sát vào Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Dân chủ, dùng ngòi bút sắc bén với bút danh Hán Mai để viết bài chính luận, sáng tác hơn 30 bài thơ kêu gọi công – nông – binh vùng lên. Khí phách của ông còn thể hiện ở chỗ: khi nhiều nhà tư sản ở Hà Nội muốn gả con gái cho ông, hứa hẹn một cuộc sống nhung lụa, ông đã kiên quyết chối từ để giữ mình trong sạch, không để vật chất làm hoen ố lý tưởng cứu nước.

Cuộc đời dấn thân của ông là những chuỗi ngày nếm mật nằm gai. Năm 1939, ông bị địch bắt và giam cầm tại nhà tù Hỏa Lò. Chốn địa ngục trần gian không làm thui chột ý chí của người cộng sản trẻ. Vừa ra tù, ông tiếp tục lao vào tâm bão, tham gia rải cơ sở cách mạng từ Phú Thọ, rồi được Xứ ủy Bắc Kỳ điều động về hoạt động tại Liên Tỉnh ủy B, phụ trách Hải Dương và Hưng Yên. Nhờ sự gây dựng của ông, hàng loạt cơ sở quần chúng tại vùng Trai Thôn, Chợ Thi (chính là mảnh đất xã Hồng Quang, tỉnh Hưng Yên của chúng ta hôm nay) đã nảy mầm và phát triển.

Thế nhưng, sự nghiệp đang dang dở thì bi kịch ập đến. Cuối tháng 4, đầu tháng 5 năm 1941, Hồng Quang bị địch bắt tại Khoái Châu, Hưng Yên. Bọn thực dân biết chúng đang giam giữ một cán bộ cỡ bự. Tại nhà lao Hải Dương, đích thân tên chánh mật thám Quesnoy đã trực tiếp tra khảo ông. Suốt 10 ngày đêm, chúng dùng những đòn thù dã man nhất: treo ngược người, đổ nước bẩn, đánh gãy cả tay lẫn chân, cho đến khi máu me bê bết, mắt sưng húp không nhìn thấy ánh sáng. Nhưng trước những đòn tra tấn chết đi sống lại ấy, Nguyễn Văn Trạch chỉ có một câu trả lời duy nhất: Sự im lặng đáng sợ. Ông chấp nhận tuyệt thực suốt 47 ngày liền để phản đối nhục hình, thà chết chứ không khai ra tổ chức, bảo vệ an toàn cho hàng trăm đồng chí và cơ sở Đảng.

Lời kể của nhân chứng ghi lại một khoảnh khắc vĩ đại và đau xót tột cùng: Trước lúc hy sinh, trong xà lim tối tăm, người thanh niên 23 tuổi ấy đã gom chút sức tàn, dùng ngón tay chấm máu của chính mình viết lên tường hai câu khẩu hiệu: "Đảng cộng sản Đông Dương muôn năm! Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm!".

Kính thưa quý vị, Ngày 6/7/1941, trái tim của trí thức trẻ Hồng Quang đã ngừng đập. Chiếc xe ngựa chở thi hài ông lầm lũi đi trong mưa lạnh Hải Dương, bỏ lại một mối tình dang dở vô cùng tuyệt đẹp với người con gái Vương Kiều Ái Mai, bỏ lại người cha già đau đáu, và bỏ lại tuổi 23 rực rỡ.

Hồng Quang đã đi trọn lời thề của một người cộng sản. Sự dấn thân của ông để lại cho lịch sử một định nghĩa hoàn hảo về "Trí thức". Trí thức không chỉ là học rộng tài cao, mà trí thức là phải biết đau nỗi đau của dân tộc, biết dùng tri thức để làm vũ khí, và dám dùng sinh mệnh để bảo vệ chân lý.

Hôm nay, đứng trên quê hương mang tên Hồng Quang, chúng ta kể lại câu chuyện của ông để thắp lên một ngọn lửa cho thế hệ trẻ. Tấm gương từ bỏ bệ phóng công danh để chọn con đường cứu nước của Hồng Quang chính là lời nhắc nhở sâu sắc nhất về trách nhiệm, về lý tưởng sống của thanh niên hiện đại đối với Tổ quốc. Tên tuổi của Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (Hồng Quang) sẽ mãi mãi là một vì sao sáng, bất tử cùng non sông đất nước!

CHUYÊN ĐỀ 2:

Những đóng góp của liệt sỹ Hồng Quang đối với phong trào cách mạng địa phương và cả nước

Khi viết và nói về các bậc tiên liệt, chúng ta thường có xu hướng quá nhấn mạnh vào sự hy sinh bi tráng ở phút cuối đời, đến mức đôi khi làm mờ đi phần lao động tổ chức gian khổ trước đó của các đồng chí. Với Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (tức Hồng Quang), nếu chỉ dừng lại ở câu chuyện tuyệt thực 47 ngày và hy sinh ở tuổi 23, chúng ta sẽ bỏ quên một sự thật cốt lõi: Đồng chí đã làm được những gì để bộ máy mật thám thực dân Pháp phải hoảng sợ, theo dõi, đàn áp và tìm mọi cách triệt hạ khẩn cấp đến như vậy?

Liệt sĩ Hồng Quang không chỉ như một biểu tượng của khí tiết, mà là một cán bộ tổ chức xuất sắc, một "mắt xích" chiến lược làm thay đổi cục diện phong trào cách mạng từ địa phương đến cả nước.

Đóng góp to lớn đầu tiên của Hồng Quang đối với phong trào cách mạng cả nước chính là khả năng thiết lập mặt trận tư tưởng và tổ chức mạng lưới công khai, bán công khai. Sau khi bị Pháp đuổi khỏi Trường Đại học Luật Hà Nội (cuối năm 1938), đồng chí không lùi bước mà chuyển thẳng sang mặt trận công khai của Đảng. Đồng chí được giao trực tiếp phụ trách Đồng Xuân thư quán tại số 26 phố Đồng Xuân – cơ quan phát hành sách báo cộng sản.

Tại đây, Hồng Quang không chỉ làm nhiệm vụ giao liên hay quản lý kỹ thuật; đồng chí đã trực tiếp dùng ngòi bút làm vũ khí. Với bút danh Hán Mai, đồng chí cùng viết bài chính luận trên các báo của Mặt trận Dân chủ và sáng tác hơn 30 bài thơ tuyên truyền cách mạng như Bài ca phản đế, Kêu gọi dân cày, Kêu gọi binh lính. Khả năng chuyển hóa lý luận Mác - Lênin thành nhận thức xã hội của một trí thức trẻ đã đâm trúng vào tử huyệt của kẻ thù, khiến chính quyền thuộc địa phải khiếp sợ và quy kết đồng chí vào tội danh "hoạt động tuyên truyền cộng sản".

Đóng góp chiến lược thứ hai là vai trò hạt nhân liên kết các vùng cách mạng trọng yếu. Hồng Quang là mẫu hình cán bộ toàn diện của Đảng ở giai đoạn bước ngoặt: từ trung tâm đô thị bước sang nông thôn chiến lược, từ hoạt động công khai bước vào hoạt động hoàn toàn bí mật. Sau khi ra khỏi nhà tù Hỏa Lò, năm 1940, đồng chí lên vùng Phú Thọ (Cát Trù, Cẩm Sơn) xây dựng cơ sở, rồi vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Chính nhờ trí tuệ và sự mẫn tiệp, đồng chí liên tục được Xứ ủy Bắc Kỳ điều động vào các vị trí trọng yếu: từ Ban Cán sự Tỉnh ủy Hải Dương đến việc tham gia Liên Tỉnh ủy B, và đặc biệt là được chỉ định làm Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên tại hội nghị Liên Tỉnh ủy B vào tháng 4 năm 1941. Hồng Quang đã hoạt động không mệt mỏi trên trục Hà Nội – Phú Thọ – Hải Dương – Hưng Yên, đúng vào lúc Đảng ta chuyển mạnh sang nhiệm vụ giải phóng dân tộc.

Đóng góp của đồng chí đối với quê hương Hưng Yên chúng ta mang một ý nghĩa phương pháp luận vô cùng sâu sắc. Lịch sử ghi nhận, đầu năm 1941, khi được Xứ ủy cử về trực tiếp chỉ đạo phong trào Hưng Yên, đồng chí đã áp dụng một phương pháp vận động quần chúng cực kỳ thông minh: Gây dựng hạ tầng nhận thức trước khi xây dựng tổ chức.

Thông qua mạng lưới "tổ đọc sách báo" do đồng chí chuyển về, những thanh niên cấp tiến ở vùng Trai Thôn, Chợ Thi (chính là mảnh đất xã Hồng Quang hôm nay) đã dần được giác ngộ cách mạng. Đồng chí đưa sách báo, tài liệu vào làng quê, giúp người nông dân hiểu vì sao mình khổ, từ đó hình thành mạng lưới cảm tình, rồi vươn lên thành các chi bộ kiên trung. Ngay trong tháng 2 năm 1941, đồng chí đã tổ chức các cuộc họp quan trọng tại nhà bà Chỉ Khôi, tạo tiền đề cho sự ra đời liên tiếp của các chi bộ ở Kim Động, Phù Cừ, Ân Thi, Văn Lâm. Từ những hạt mầm tư tưởng của Hồng Quang, vùng đất này đã chuyển mình từ cơ sở quần chúng trở thành tổ chức Đảng vững mạnh.

Đóng góp vĩ đại nhất, bi tráng nhất của Bí thư Hồng Quang lại nằm ở những ngày tháng cuối cùng. Cuối tháng 4, đầu tháng 5 năm 1941, trên đường đi nhận nhiệm vụ tại Hưng Yên, đồng chí sa vào lưới giặc tại Khoái Châu. Việc địch tập trung lực lượng bắt Hồng Quang không phải là ngẫu nhiên; chúng biết chúng đang đánh trúng vào "điểm nút" khâu nối phong trào liên tỉnh.

Bị đưa về nhà lao Hải Dương, đích thân tên chánh mật thám Quesnoy đã dùng những đòn thù dã man nhất: treo ngược người, chích điện, đánh gãy tay chân hòng moi móc thông tin về mạng lưới Liên Tỉnh ủy B. Nhưng đứng trước cái chết, người thanh niên trí thức 23 tuổi ấy đã lấy thân mình làm bức tường thành vĩ đại che chắn cho Đảng. Đồng chí tuyệt thực 47 ngày, thà tự tìm đến cái chết chứ tuyệt đối không khai báo một lời. Sự im lặng tột cùng ấy chính là đóng góp cao nhất về mặt tổ chức – nó đã chặn đứng sự đứt gãy của phong trào, bảo vệ sinh mạng cho hàng trăm cán bộ Đảng viên và giữ an toàn tuyệt đối cho cơ sở Đảng tại Hưng Yên, Hải Dương và toàn bộ Liên Tỉnh ủy B.

Hồng Quang ngã xuống, nhưng công việc tổ chức âm thầm và sự che chắn của đồng chí đã tạo đà cho các cơ sở cách mạng nảy lộc đâm chồi thành cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Đóng góp của đồng chí nhắc nhở chúng ta về 3 nguyên tắc cốt lõi của người cán bộ: Nối mạng lưới - Truyền tư tưởng - Xây hạt nhân.

CHUYÊN ĐỀ 3:

Giá trị lịch sử và ý nghĩa thời đại từ tấm gương cách mạng của liệt sỹ Hồng Quang

Một dân tộc trưởng thành không chỉ nhờ những chiến thắng vĩ đại, mà còn nhờ vào cách dân tộc ấy nhớ về những người đã ngã xuống cho chiến thắng đó. Trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc của Việt Nam, có những người anh hùng được tạc tượng bằng những chiến công hiển hách trên sa trường; nhưng cũng có những người chiến sĩ được khắc ghi vào bia đá của lịch sử bằng chính khí phách, nhân cách và sự lựa chọn sống của mình. Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (tức Hồng Quang) là một hình mẫu tiêu biểu cho trường hợp thứ hai.

Nghiên cứu về Hồng Quang, chúng ta không chỉ đang thực hiện một nghi lễ tưởng niệm đơn thuần. Chúng ta đang đọc lại một "văn bản làm người" vĩ đại, để rút ra những giá trị lịch sử và ý nghĩa thời đại sâu sắc nhất, soi chiếu trực tiếp vào công cuộc xây dựng con người và đất nước hôm nay.

1. Giá trị lịch sử: Khúc tráng ca của "Trí thức dấn thân" và Đạo lý trung thành

Giá trị lịch sử đầu tiên và lớn nhất mà tấm gương liệt sĩ Hồng Quang để lại chính là hình mẫu tuyệt đẹp của một "trí thức dấn thân".

Lịch sử chứng kiến Nguyễn Văn Trạch xuất thân từ một gia đình có nền nếp khoa bảng lẫy lừng, bản thân ông là một sinh viên trường Đại học Luật Đông Dương, thông thạo ngoại ngữ, giỏi thể thao và có một tiền đồ xán lạn. Đứng trước ngã rẽ của tuổi trẻ, ông hoàn toàn có thể chọn một cuộc sống an nhàn, làm quan cai trị hoặc chí ít là một viên chức mẫn cán để hưởng thụ vinh hoa. Thế nhưng, chàng thanh niên ấy đã chọn đứng về phía nhân dân bị áp bức. Sự lựa chọn rời bỏ bệ phóng cá nhân để lao vào tâm bão của phong trào dân chủ, từ việc bãi khóa, viết báo, làm thơ tuyên truyền cho đến khi trở thành Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên, cho thấy Hồng Quang không phải là "nạn nhân của thời cuộc", mà là một chủ thể lựa chọn vô cùng tỉnh táo. Ông là đại diện ưu tú cho một thế hệ trí thức hiểu rằng: tri thức không phải là một tấm bằng để vinh thân phì gia, mà tri thức phải được dùng làm vũ khí để giải phóng đồng bào.

Giá trị lịch sử thứ hai chính là Đạo lý trung thành và khí phách cộng sản tột bậc. Hãy nhìn vào những ngày cuối đời của ông tại nhà lao Hải Dương mùa hè năm 1941. Bị rơi vào tay chánh mật thám cáo già Quesnoy, Hồng Quang đã phải chịu đựng những đòn thù tàn khốc nhất: bị đánh gãy tay chân, chích điện đến mức thần kinh choáng váng, bị dụ dỗ bằng tiền tài, chức tước. Để bảo vệ sinh mạng cho hàng vạn đồng chí và cơ sở Đảng liên tỉnh, người thanh niên 23 tuổi ấy đã đưa ra một quyết định kinh thiên động địa: Tuyệt thực suốt 47 ngày liền.

Trước khi chút hơi tàn cuối cùng vụt tắt, ông đã lấy máu của chính mình viết lên tường xà lim hai câu khẩu hiệu: "Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm! Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!". Thể xác bị hành hạ đến kiệt quệ, nhưng tinh thần thì toàn thắng. Kẻ thù có thể lấy đi sinh mạng của ông, nhưng nhà tù thuộc địa đã hoàn toàn thất bại vì không thể bẻ gãy ý chí của một người cộng sản, không thể ép một người anh hùng trở thành kẻ phản bội. Khí phách ấy đã trở thành một di sản đạo đức vô giá của Đảng ta.

2. Ý nghĩa thời đại: Viết hoa hai chữ "LÝ TƯỞNG" cho thế hệ hôm nay

Giá trị của một nhân vật lịch sử không chỉ nằm ở việc họ đã làm gì trong quá khứ, mà ở chỗ họ đặt ra câu hỏi gì cho hiện tại. Ý nghĩa thời đại sâu sắc nhất của tấm gương Hồng Quang nằm trọn vẹn trong hai chữ mà ông đã cố tình viết hoa trong bức thư gửi lại cho các em mình: LÝ TƯỞNG.

Trong bức thư đó, người thanh niên ngoài 20 tuổi đã răn dạy các em: "Lớn lên phải sống có lý tưởng cao đẹp, nếu không có lý tưởng để theo đuổi thì chỉ nên chết đi là hơn... Không nên có những tham vọng viển vông mà nên có những hoài bão lớn phát triển được cá nhân đồng thời mưu được lợi ích cho dân, cho nước".

Lời dặn dò ấy, trải qua hơn 80 năm, vẫn vang lên như một tiếng chuông cảnh tỉnh nã thẳng vào thực tại. Thời đại hòa bình hôm nay không đòi hỏi thanh niên phải rơi đầu, đổ máu hay bước vào nhà tù như thế hệ Hồng Quang. Nhưng thời đại hôm nay lại đặt ra những thử thách cam go không kém: đó là sự cám dỗ của lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, sự hời hợt, vô cảm và căn bệnh "nhạt Đảng, khô Đoàn" trong một bộ phận giới trẻ.

Hồng Quang buộc mỗi thanh niên hôm nay phải tự chất vấn chính mình: Mục đích sau cùng của việc học tập là gì? Danh vọng cá nhân để làm gì nếu quốc gia tụt hậu? Khi phải lựa chọn giữa lợi ích nhóm ích kỷ và lợi ích chung của đất nước, ta sẽ chọn gì?. Ông khẳng định với chúng ta rằng: Lý tưởng không phải là những khẩu hiệu sáo rỗng in trên băng rôn; lý tưởng là một cách sống, đòi hỏi con người ta dám đánh đổi và cống hiến bằng hành động thật.

3. Sức sống bất diệt trong "Không gian ký ức công cộng"

Minh chứng rõ nét nhất cho ý nghĩa thời đại của Hồng Quang chính là việc nhân dân và xã hội đã tự nguyện trao cho ông một "đời sống ký ức công cộng" vô cùng rực rỡ.

Ông hy sinh năm 1941, thì ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1946, thủ đô Hà Nội đã trân trọng đặt tên ông cho một con phố (phố Nguyễn Văn Trạch). Tại Hải Dương, nơi ông ngã xuống, Tỉnh ủy đã quyết định lấy tên ông đặt cho ngôi trường cấp 3 lớn nhất tỉnh - Trường THPT Hồng Quang - từ năm 1960, cùng với tuyến đường mang tên Hồng Quang. Tại quê nhà Đặng Giang (Hòa Phú), một bức tượng đồng trang trọng được dựng lên giữa sân trường, gắn liền với Quỹ Khuyến học Hồng Quang trị giá hàng trăm triệu đồng để chắp cánh cho trẻ em nghèo hiếu học.

Kính thưa quý vị, khi tên của một con người trở thành tên đất, tên làng, tên trường học, tên đường phố... thì người đó đã không còn nằm yên trong bia mộ. Hồng Quang đã hóa thân vào nhịp sống hằng ngày của chúng ta. Cứ mỗi buổi sáng các em học sinh khoác balo bước vào ngôi trường mang tên ông, cứ mỗi văn bản hành chính được đóng dấu "UBND xã Hồng Quang", là một lần lý tưởng của ông được tái sinh.

Kết luận

Nhà thơ cách mạng đã từng viết tiếng lòng khóc viếng ông: "Chết để sống tinh thần cách mạng / Treo tấm gương sáng lạn non sông". Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (Hồng Quang) đã dùng 23 năm cuộc đời ngắn ngủi của mình để viết nên một định nghĩa hoàn hảo nhất về giá trị của con người.

Học tập và lan tỏa tấm gương của ông hôm nay không phải là để bi lụy trước một quá khứ đau thương, mà là để tiếp thêm một nguồn năng lượng nội sinh to lớn. Ánh sáng từ tấm gương Hồng Quang sẽ mãi mãi là ngọn hải đăng rực rỡ, dẫn đường cho các thế hệ cán bộ, đảng viên và thanh niên Việt Nam trên hành trình vượt qua mọi cám dỗ, giữ vững lương tâm, trí tuệ và đạo lý dấn thân, nhằm xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc như lời tiên tri của ông trước lúc hy sinh: "Cách mạng nhất định thành công... Hà Nội sẽ có muôn ngàn lá cờ đỏ mọc lên".

CHUYÊN ĐỀ 4:

Công tác giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ hiện nay

Trong công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử hiện nay, chúng ta đang đối mặt với một thực trạng đáng trăn trở: Thế hệ trẻ đôi khi cảm thấy lịch sử là những trang sách khô khan, những con số thống kê vô hồn, và những bức tượng đài xa cách. Nếu chúng ta chỉ giáo dục truyền thống bằng cách yêu cầu các em học thuộc lòng những từ ngữ như "anh dũng", "kiên trung", "bất khuất", các em có thể kính trọng, nhưng sẽ rất khó để đồng cảm và rung động.

Tấm gương của Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (Hồng Quang) chính là chiếc chìa khóa vàng để phá vỡ sự xa cách đó. Bởi lẽ, trước khi trở thành một tượng đài lịch sử, Hồng Quang là một người trẻ thực sự, một người thanh niên mang đầy đủ những khát khao, lãng mạn và tài hoa mà bất cứ bạn trẻ nào hôm nay cũng ao ước có được.

1. Đưa lịch sử về nguyên bản: Một thanh niên trí thức tài hoa và lãng mạn

Để giáo dục thế hệ trẻ, trước hết phải cho các em thấy Hồng Quang gần gũi với các em như thế nào. Hãy nói với học sinh, sinh viên của chúng ta rằng: Chàng thanh niên Nguyễn Văn Trạch đỗ Tú tài và bước vào trường Đại học Luật Hà Nội khi mới 19 tuổi. Anh không phải là một "ông cụ non" khô khan. Ngược lại, anh là một thanh niên cực kỳ hiện đại: thông thạo tiếng Pháp và tiếng Trung, say mê văn học phương Tây. Anh chơi thể thao rất giỏi, từ quần vợt, quyền Anh, đến bơi lội và võ thuật, thậm chí anh còn là Chủ tịch Hội bơi lội đầu tiên ở Hà Nội lúc mới 19 tuổi. Anh cũng thích nghe nhạc, đặc biệt là những bản tình ca lãng mạn của danh ca Pháp Tino Rossi, và có năng khiếu về âm nhạc.

Đặc biệt, Hồng Quang có một trái tim yêu nồng nàn. Mối tình đầu tiên và duy nhất của anh với người thiếu nữ Vương Kiều Ái Mai (em gái nữ sĩ Anh Thơ) là một câu chuyện tình đẹp đẽ, trong sáng và đẫm nước mắt. Anh đã từng làm thơ tình tặng người yêu, gọi nàng là "con thuyền đậu bến".

Tại sao chúng ta phải nhắc đến những điều này? Không phải để "tiểu thuyết hóa" lịch sử, mà để các bạn trẻ hiểu được chiều sâu của sự hy sinh. Khi một thanh niên có tất cả: tài năng, học vấn, gia đình nền nếp, và một tình yêu sâu đậm, nhưng lại sẵn sàng từ bỏ tất cả để đi làm cách mạng, nếm mật nằm gai, chịu đòn roi tra tấn và chấp nhận cái chết ở tuổi 23 – thì sự dấn thân đó mới thực sự vĩ đại. Anh không đi làm cách mạng vì chán đời hay bế tắc; anh dấn thân vì một tình yêu lớn hơn trùm lên tình yêu đôi lứa: Tình yêu Tổ quốc. Đó là bài học đầu tiên về sự lựa chọn cho thanh niên hôm nay.

2. Bài học cốt lõi: Sống phải có "Lý Tưởng"

Bài học lớn nhất mà Hồng Quang để lại cho thanh niên, học sinh hôm nay nằm trọn vẹn trong bức thư anh gửi cho các em mình trước khi đi vào hoạt động bí mật. Trong thư, anh căn dặn các em phải sống có mục đích, không được làm nô lệ cho đồng tiền hay địa vị, và anh đã cố tình viết hoa chữ "LÝ TƯỞNG".

Hiện nay, một bộ phận giới trẻ đang mắc căn bệnh "nhạt Đảng, khô Đoàn", sống thực dụng, chạy theo những giá trị ảo trên mạng xã hội, sống không có mục tiêu. Lời căn dặn của Hồng Quang như một hồi chuông thức tỉnh: Tri thức không phải chỉ để vinh thân phì gia, học giỏi không phải chỉ để kiếm việc làm nhiều tiền. Học là để gánh vác trách nhiệm với quốc gia dân tộc. Tấm gương của Hồng Quang dạy cho giới trẻ sự thống nhất tuyệt đối giữa Trí tuệ, Lương tâm và Hành động.

3. Phát huy "Không gian ký ức" và đổi mới phương pháp giáo dục

Thực tiễn cho thấy, việc giáo dục truyền thống về Hồng Quang đã và đang được thực hiện rất tốt tại nhiều địa phương, tạo thành một "không gian ký ức công cộng" vô cùng ý nghĩa.

Tại quê hương Hòa Phú (Hà Nội), bức tượng đồng của anh được đặt trang trọng giữa sân trường THCS. Đặc biệt, Quỹ Khuyến học mang tên Hồng Quang, được thành lập từ năm 2003 bằng sự đóng góp của gia đình và các nhà hảo tâm, đã huy động được hàng trăm triệu đồng. Nhờ ngọn lửa "hiếu học, yêu nước" ấy, hàng trăm học sinh của quê hương đã đỗ vào các trường đại học lớn. Tại Hải Dương, ngôi trường THPT lớn nhất tỉnh mang tên Hồng Quang đã trở thành cái nôi đào tạo nhân tài suốt hơn 60 năm qua.

Và đặc biệt tại xã Hồng Quang (Hưng Yên), Đảng bộ và tuổi trẻ địa phương đã thường xuyên tổ chức các hoạt động văn nghệ, giao lưu nhân chứng lịch sử, chiếu phim tư liệu về anh, gắn việc tưởng niệm với việc phát động các cuộc thi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Tuy nhiên, để sức sống của Hồng Quang thực sự tuôn chảy trong huyết quản giới trẻ hiện đại, tôi xin đề xuất 3 giải pháp đổi mới sau:

Thứ nhất, chuyển từ "nghe kể" sang "đối thoại": Đừng chỉ bắt các em học sinh ngồi nghe một chiều. Hãy khuyến khích các em tự tìm hiểu, dàn dựng các vở kịch ngắn về cuộc đời anh, viết cảm nhận, làm podcast, hoặc quay các video clip ngắn (TikTok/YouTube) kể về Hồng Quang bằng ngôn ngữ của thế hệ Gen Z.

Thứ hai, đưa di sản thơ ca của anh vào học đường: Rất ít người biết Hồng Quang còn là một nhà báo, nhà thơ với bút danh Hán Mai, tác giả của hơn 30 bài thơ cách mạng. Hãy lập các câu lạc bộ văn học mang tên Hán Mai, tổ chức các buổi ngâm thơ, bình thơ của anh để dùng chính văn hóa nghệ thuật lay động tâm hồn học sinh.

Thứ ba, xây dựng "Hành trình địa chỉ đỏ": Các tổ chức Đoàn – Đội cần kết nối một tuyến hành trình lịch sử sống động: từ quê hương Hòa Phú – nay là xã Hoà Xá (nơi anh sinh ra) – đến trường Luật và phố Đồng Xuân, Hà Nội (nơi anh hoạt động) – qua xã Hồng Quang, Hưng Yên (nơi anh gieo mầm cách mạng) – và điểm cuối là nhà tù và Đài tưởng niệm tại Hải Dương (nơi anh ngã xuống). Khi được đặt chân lên những mảnh đất ấy, bài học lịch sử sẽ tự khắc ngấm vào xương tủy.

Kết luận

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh từng nói: "Thanh niên là rường cột của nước nhà". Để có những rường cột vững chắc, chúng ta cần những "bản thiết kế tâm hồn" vĩ đại. Tấm gương của Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (Hồng Quang) chính là một bản thiết kế hoàn hảo nhất về lòng yêu nước, lý tưởng sống và đạo lý dấn thân.

Làm tốt công tác giáo dục truyền thống không chỉ là hành động tri ân với người đã khuất, mà chính là bồi đắp sinh khí cho tương lai. Khi một thanh niên biết cúi đầu trước di ảnh của chàng sinh viên trường Luật 23 tuổi năm xưa, và tự hỏi: "Anh ấy đã sống và chết cho Tổ quốc, còn mình sẽ làm gì cho đất nước hôm nay?" – thì lúc đó, ngọn lửa của Hồng Quang đã thực sự hồi sinh!

CHUYÊN ĐỀ 5:

Các tư liệu, bài báo, bài thơ, hình ảnh, nhân chứng lịch sử liên quan đến liệt sỹ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang

Lịch sử, nếu chỉ được ghi chép bằng những mốc thời gian và chức danh, sẽ rất dễ trở nên xơ cứng và xa rời trái tim con người. Ngược lại, ký ức nếu chỉ dựa vào những lời truyền miệng mà không được neo giữ bởi chứng cứ, lại dễ trở nên mờ nhạt. Rất may mắn, đối với trường hợp của Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (tức Hồng Quang), chúng ta đang sở hữu một "vùng chứng cứ sống" vô cùng phong phú và đa chiều.

Chúng ta hãy cùng nhau tĩnh lặng lại, cúi xuống nhìn thật sâu vào những kỷ vật bé nhỏ, những vần thơ dang dở, những hồ sơ ố vàng và những giọt nước mắt của nhân chứng, để thấy một Hồng Quang bằng xương bằng thịt bước ra từ cõi bất tử.

1. Mặt trận chữ nghĩa và Di cảo thơ báo mang tên "Hán Mai"

Lâu nay chúng ta thường nhớ đến Hồng Quang như một nhà tổ chức cơ sở Đảng xuất sắc, nhưng lại vô tình làm mờ đi một nửa chân dung vô cùng xán lạn của đồng chí: Hồng Quang – một nhà báo, nhà thơ cách mạng.

Từ cuối năm 1938, sau khi bị thực dân Pháp đuổi học khỏi trường Đại học Luật, đồng chí được Đảng giao phụ trách Đồng Xuân thư quán tại số 26 phố Đồng Xuân – cơ sở phát hành sách báo công khai của Đảng. Tại đây, với bút danh Hán Mai, đồng chí đã đứng chung hàng ngũ với các trí thức như Trần Huy Liệu, Đào Duy Kỳ để viết những bài chính luận sắc bén trên báo chí của Mặt trận Dân chủ.

Đặc biệt, Hán Mai – Hồng Quang đã để lại hơn 30 bài thơ, ca vè tuyên truyền cách mạng. Những tác phẩm như Bài ca phản đế, Kêu gọi dân cày, Kêu gọi binh lính, không chỉ là những văn bản chính trị vần điệu hóa, mà thực sự là những lưỡi lê đâm thẳng vào chế độ thuộc địa. Kẻ thù đã rất sợ hãi ngòi bút này, minh chứng là trong tài liệu của Mật thám Pháp, Hồng Quang bị đưa vào danh sách đen với tội danh cốt tử: "Hoạt động tuyên truyền cộng sản".

Nhưng đằng sau ngòi bút nảy lửa ấy lại là một tâm hồn lãng mạn, đa tình. Cuốn sách Hồng Quang – Tình yêu và lý tưởng đã lưu giữ những bài thơ anh viết tặng người yêu Vương Kiều Ái Mai (em gái nữ sĩ Anh Thơ) như bài Con thuyền đậu bến, Nhớ em,. Điều này cho thấy một sự vĩ đại mang tính nhân bản: Hồng Quang dấn thân không phải vì anh chán đời hay khô khan, mà vì anh có một trái tim yêu mãnh liệt cái đẹp, nhưng sẵn sàng gác lại tình riêng để hiến dâng cho đại cuộc.

2. Ký ức qua hiện vật: Từ chiếc đèn đất đến bức thư viết hoa chữ "LÝ TƯỞNG"

Đôi khi một vật thể nhỏ lại chứa đựng cả một không gian lịch sử lớn. Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện nay vẫn đang trưng bày một hiện vật vô cùng xúc động: Chiếc đèn đất do bà Trần Thị Khánh đưa cho đồng chí Nguyễn Văn Trạch sử dụng trong các cuộc họp và in tài liệu bí mật tại Hải Dương giai đoạn 1939-1942. Nhìn vào ánh sáng tù mù, cạn kiệt của chiếc đèn ấy, chúng ta mới thấu hiểu được sự khốc liệt của hoạt động cách mạng: lý tưởng của Đảng đã được nhen nhóm và giữ gìn trong những điều kiện thiếu thốn, hiểm nguy và tối tăm nhất.

Bên cạnh đó, bức ảnh gia đình chụp năm 1935 tại Tiền Hải (Thái Bình) lại cho ta thấy một góc nhìn đau xót. Trong ảnh là một gia đình đông đúc, ấm áp, Hồng Quang đứng đó, trẻ trung và đầy hoài bão. Bức ảnh nhắc nhở chúng ta rằng: Không một ai đi làm cách mạng mà "hy sinh" một mình. Đằng sau sự ngã xuống của chàng trai 23 tuổi ấy là cả một khoảng trống vĩnh viễn trong trái tim người cha già và những người em.

Và làm sao chúng ta có thể quên được bức thư gửi các em, nơi người thanh niên ấy đã dặn dò các em mình đừng làm nô lệ cho đồng tiền, địa vị, và cố tình viết hoa hai chữ "LÝ TƯỞNG",. Đó không chỉ là một nét bút, đó là lời di chúc tinh thần, là cột mốc đạo đức mà Hồng Quang cắm xuống cho cả một thế hệ thanh niên Việt Nam.

3. Đọc Hồng Quang qua lời kể nhân chứng và hồ sơ của đối phương

Bản hùng ca bi tráng nhất về Hồng Quang lại được cất lên từ thẳm sâu gông cùm của nhà tù thực dân. Qua hồi ức đau đớn của thân phụ – cụ Nguyễn Văn Lung – chúng ta được chứng kiến một cuộc gặp gỡ kinh thiên động địa. Cuối tháng 6/1941, nhận được tin báo của Sở Mật thám, người cha già lặn lội xuống Hải Dương thăm con. Tên chánh mật thám cáo già Quesnoy đã dùng mọi thủ đoạn, từ nhục hình đến dụ dỗ "cho làm tri phủ, tri huyện", nhưng đều thất bại.

Người cha bước vào căn sà-lim tối om, hôi hám. Nằm trên bục gỗ là đứa con trai vinh hiển của gia đình: thân hình gầy đét như que củi, trần truồng, chân bị lồng trong cùm gỗ lim và khóa xích sắt, hai mắt sưng u rỉ máu, miệng ứa mủ sau những trận đòn thù chích điện dã man,. Hồng Quang đã tuyệt thực hơn một tháng trời, cắn lưỡi để tự vẫn nhằm bảo vệ bí mật của Liên Tỉnh ủy. Trên ba bức tường của phòng giam, những vệt máu đã khô nhằng nhịt, nơi người thanh niên ấy dùng ngón tay chấm máu của chính mình để viết lên câu khẩu hiệu vĩ đại: "Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm!".

Trước cái chết, Hồng Quang không rơi một giọt nước mắt ân hận. Anh dặn dò cha hãy mai táng mình thật sơ sài để bọn Tây khỏi chê cười, dặn vợ hãy đi bước nữa, và khẳng định niềm tin sắt đá: "Chỉ nay mai thôi... Hà Nội sẽ có muôn ngàn lá cờ đỏ mọc lên",. Sự kiên trung tột bậc ấy đã làm rúng động cả kẻ thù. Bức điện của bọn mật thám gửi đi ngày 6/7/1941 đã phải dùng từ "Militant communiste" (Người chiến sĩ cộng sản kiên trung) để báo cáo về cái chết vì suy kiệt của anh,.

Ngay cả cái chết của anh cũng biến thành vũ khí. Nhạc sĩ Đỗ Nhuận lúc bấy giờ bị giam cùng nhà tù, vì quá thương cảm và kính phục khí phách của Hồng Quang, đã sáng tác ra bản nhạc Chiêu hồn tử sĩ bất hủ,.

Kết luận

Mỗi trang tư liệu, mỗi kỷ vật, mỗi bài thơ và mỗi lời kể về Hồng Quang mà chúng ta điểm qua hôm nay không chỉ là những cứ liệu lịch sử. Đó là những "mảnh hồn" của dân tộc. Kẻ thù, trong lúc muốn dùng bộ máy Hỏa Lò, tòa án, mật thám để chôn vùi tên tuổi anh,, lại vô tình lưu lại cho hậu thế bằng chứng về một nhân cách không thể bị bẻ gãy.

Để phát huy cao nhất giá trị của hệ thống tư liệu này, tôi khẩn thiết kiến nghị Ban Tổ chức, chính quyền địa phương và các nhà khoa học: Hãy cùng nhau xây dựng và số hóa một "Hồ sơ ký ức Hồng Quang". Tập hợp toàn bộ các bài báo, di cảo thơ Hán Mai, hồi ký của Vương Kiều Ái Mai, lời kể của cụ Nguyễn Văn Lung, và hồ sơ Mật thám Pháp thành một cơ sở dữ liệu mở.

Khi chúng ta đưa những tư liệu này vào trường học, vào không gian văn hóa cộng đồng, Hồng Quang sẽ không chỉ đứng trên bệ đá tượng đài. Anh sẽ lại sống, lại làm thơ, lại chiến đấu và lại thắp sáng chữ "LÝ TƯỞNG" trong tim của hàng triệu người trẻ Việt Nam hôm nay và mai sau!

CHUYÊN ĐỀ 6

THÂN NHÂN LIỆT SĨ HỒNG QUANG: GIỮ LỬA TRUYỀN THỐNG, GIEO MẦM HIẾU HỌC, CHUNG TAY CÙNG QUÊ HƯƠNG

 TRONG KỶ NGUYÊN VƯƠN MÌNH

Đối với gia đình chúng tôi, Hồng Quang trước hết là người bác, người anh, người con trai đầu lòng của cụ Nguyễn Văn Lung và cụ Vũ Thị Viên. Nhưng đối với quê hương, với đảng bộ và nhân dân các địa phương nơi đồng chí từng sinh ra, học tập, hoạt động, chiến đấu và hy sinh, Hồng Quang là một tên gọi của lý tưởng, của khí phách, của lòng trung thành, của trí thức trẻ dấn thân vì vận mệnh dân tộc.

Có những con người mất đi, nhưng tên tuổi của họ chỉ còn trong gia phả. Có những con người mất đi, nhưng được ghi vào sách sử. Và cũng có những con người, như Hồng Quang, sau khi ngã xuống, lại tiếp tục sống trong tên đất, tên trường, tên đường, trong ký ức của nhân dân, trong những suất học bổng trao cho học sinh nghèo, trong lời nhắc nhở con cháu phải sống tử tế, học hành đến nơi đến chốn, biết phụng sự quê hương, đất nước.

Chúng tôi muốn nói về trách nhiệm của thân nhân liệt sĩ: trách nhiệm giữ lửa truyền thống, gieo mầm hiếu học, chung tay cùng quê hương trong giai đoạn đất nước đang bước vào một thời kỳ phát triển mới – thời kỳ mà mỗi cộng đồng, mỗi gia đình, mỗi người trẻ đều phải tự hỏi: mình sẽ làm gì để xứng đáng với quá khứ, để góp phần vào tương lai?

I. Từ mái nhà Đặng Giang: một truyền thống gia đình gặp một thời đại lớn

Liệt sĩ Hồng Quang, tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh ngày 18 tháng 3 năm 1918 tại thôn Đặng Giang, xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông; nay thuộc xã Hoà Xá, thành phố Hà Nội. Theo hồi ức của thân phụ Nguyễn Văn Lung gửi Ty Văn hóa tỉnh Hải Dương, Hồng Quang là con trai đầu lòng trong gia đình có 9 người con; cha là Nguyễn Văn Lung, mẹ là Vũ Thị Viên; gia đình có truyền thống nho học, ông nội là cụ Nguyễn Viết Bình, từng đỗ đại khoa và làm Đốc học.

Nhưng nếu chỉ nói Hồng Quang sinh ra trong một gia đình khoa bảng thì chưa đủ, điều đáng nói hơn là truyền thống ấy không dừng ở danh vọng khoa cử, mà dần chuyển hóa thành trách nhiệm với nhân dân. Từ trong căn nhà nghèo đông con, từ những năm tháng cha làm thông sự, mẹ tảo tần, Hồng Quang sớm hiểu rằng học không phải chỉ để làm quan, không phải để có địa vị, càng không phải để xa rời người dân lam lũ.

Trong hồi ức của cụ Nguyễn Văn Lung, khi còn nhỏ, Trạch đã bộc lộ một tính cách khác thường: ham đọc sách, thích trò chuyện với bà con nông dân, tò mò học hỏi, không màng làm quan hay nhiều tiền. Có lần được hỏi sau này có thích làm quan không, Trạch trả lời đại ý rằng không thích làm quan, không thích nhiều tiền, chỉ thích khỏe, lớn lên thích làm báo hoặc làm giáo sư vì những nghề ấy có ích cho nhiều người; nếu không làm được thì làm ruộng.

Chi tiết ấy giản dị, nhưng rất sâu, cho thấy lý tưởng của Hồng Quang không phải đột nhiên xuất hiện trong nhà tù, cũng không phải chỉ được hình thành khi đồng chí đã trở thành cán bộ cách mạng. Hạt mầm ấy đã có từ rất sớm: yêu sách vở, yêu tự do, ghét bất công, muốn nghề nghiệp của mình có ích cho người khác.

Một kỷ niệm khác trong hồi ức gia đình càng làm rõ hơn điều đó. Bên bờ sông Luộc, nhìn đàn chim sẻ bay qua, người anh Nguyễn Văn Trạch đã dạy các em về tự do. Anh nói rằng ở đời không gì sung sướng hơn là được sống tự do; đừng vì đồng tiền hay địa vị mà ném mình vào kiếp nô lệ; phải chăm học, phải có nghề làm ích dân, lợi nước.

Đó không phải lời dạy của một người đã già dặn. Đó là lời của một thanh niên còn rất trẻ. Nhưng trong lời nói ấy đã có cả ba tầng giá trị: học để làm người, tự do để sống có phẩm giá, và nghề nghiệp để phụng sự dân nước. Hôm nay, nhìn lại, chúng tôi thấy đó chính là nền móng đạo đức mà gia đình phải tiếp tục giữ gìn.

II. Hồng Quang – người trí thức trẻ chọn con đường khó nhất

Khi nhắc đến Liệt sĩ Hồng Quang, điều thường khiến người nghe xúc động nhất là sự hy sinh anh dũng ở tuổi 23. Nhưng để hiểu hết tầm vóc của sự hy sinh ấy, cần nhìn lại điểm xuất phát của người thanh niên Nguyễn Văn Trạch.

Đồng chí không đến với cách mạng từ sự bế tắc cá nhân. Đồng chí là một thanh niên có học vấn, có tư chất, có cơ hội tiến thân trong xã hội thuộc địa. Các tài liệu hiện có ghi nhận đồng chí học giỏi, từng học Trường Thăng Long, đỗ Tú tài, vào học Luật, tham gia phong trào sinh viên, học sinh yêu nước và phong trào dân chủ những năm 1937–1939.

Một người trẻ như vậy hoàn toàn có thể chọn con đường an toàn hơn. Trong bối cảnh xã hội cũ, một sinh viên Luật, lại xuất thân trong gia đình có nền nếp học hành, có thể tìm kiếm chức vụ, danh phận, đời sống đủ đầy. Nhưng Nguyễn Văn Trạch đã không chọn như thế.

Đồng chí chọn đi về phía nhân dân.

Đồng chí chọn bước ra khỏi vùng an toàn của một trí thức trẻ để đi vào phong trào. Chọn dùng chữ nghĩa làm vũ khí. Chọn hiệu sách, báo chí, thơ ca, truyền đơn, các tổ đọc sách, các cơ sở quần chúng làm phương tiện giác ngộ. Chọn đời sống bí mật, thiếu thốn, hiểm nguy. Chọn đặt sinh mệnh cá nhân sau sinh mệnh của tổ chức.

Sau khi bị thực dân Pháp đuổi khỏi Trường Đại học Luật, Hồng Quang được giao phụ trách hiệu sách Đồng Xuân ở số 26 phố Đồng Xuân, tham gia phát hành sách báo tiến bộ, viết bài, làm thơ với bút danh Hán Mai, sáng tác nhiều bài thơ tuyên truyền cách mạng như “Bài ca phản đế”, “Kêu gọi dân cày”, “Kêu gọi binh lính”.

Từ các tư liệu về hoạt động sách báo, thơ ca, truyền đơn và xây dựng cơ sở quần chúng, có thể nhận định Hồng Quang không chỉ là người cộng sản kiên trung ở phút cuối đời, mà còn là một thanh niên trí thức sớm biết dùng chữ nghĩa, sách báo và thơ ca như phương tiện giác ngộ quần chúng. Đồng chí hiểu rằng muốn làm cách mạng thì phải làm cho quần chúng hiểu vì sao họ khổ, vì sao dân tộc mất tự do, vì sao người lao động phải đứng lên. Đồng chí dùng thơ ca, sách báo, ngôn ngữ bình dân để chuyển hóa lý luận thành niềm tin.

Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục hôm nay. Từ cuộc đời Hồng Quang, chúng ta có thể rút ra một phương pháp giáo dục rất gần gũi: học để hiểu dân, viết để thức tỉnh dân, sống để phụng sự dân, và khi cần, giữ trọn niềm tin với Đảng, với cách mạng đến hơi thở cuối cùng.

III. Sự hy sinh của Hồng Quang – nỗi đau của gia đình, khí phách của dân tộc

Trong mọi gia đình Việt Nam, người con trai đầu lòng thường mang nhiều kỳ vọng. Với gia đình cụ Nguyễn Văn Lung, Nguyễn Văn Trạch không chỉ là niềm tự hào về học vấn, mà còn là điểm tựa tinh thần của các em. Vì vậy, khi đồng chí bước vào con đường hoạt động bí mật, đó không chỉ là một lựa chọn chính trị; đó còn là một cuộc chia ly trong lòng gia đình.

Hồi ức của cụ Nguyễn Văn Lung kể lại rất xúc động giờ phút Hồng Quang trở về báo với cha mẹ về việc phải đi hoạt động xa, trong bối cảnh thực dân Pháp khủng bố gắt gao, mật thám vây bủa, nhiều người hoạt động bị bắt. Hồng Quang nói rõ với gia đình rằng mình phải lánh đi để tiếp tục xây dựng cơ sở đảng; cha mẹ phải giữ kín, dè dặt trong giao tiếp, vì có thể có cả đồng chí lẫn mật thám trá hình qua lại.

Đọc những dòng ấy, thân nhân chúng tôi không thể không nghĩ đến người mẹ. Một người mẹ tiễn con đi hoạt động bí mật thì không biết ngày nào con trở về, không biết con còn sống hay đã bị bắt, không biết những tin dữ sẽ đến lúc nào. Nhưng chính những người mẹ như vậy đã góp phần tạo nên sức chịu đựng của dân tộc. Không có những người mẹ âm thầm nuốt nước mắt vào trong, không thể có những người con đủ bình thản ra đi.

Và rồi điều đau đớn nhất đã đến.

Khoảng cuối tháng 4 năm 1941, Hồng Quang bị địch bắt; Tại nhà lao Hải Dương, đồng chí bị tra tấn dã man, đồng chí tuyệt thực trong nhiều ngày, kiên quyết không khai báo, giữ trọn bí mật của tổ chức. Những dòng khẩu hiệu bằng máu: “Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm! Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!” đã trở thành biểu tượng về khí tiết của người cộng sản.

Nhưng với gia đình, phía sau biểu tượng ấy là một cảnh tượng đau đến tận cùng.

Trong hồi ức của cụ Nguyễn Văn Lung, khi vào thăm con trong xà lim, người cha thấy căn buồng tối, mùi hôi tanh, ba bề tường đầy những vết máu đã khô. Hồng Quang nằm trên bục gỗ, thân thể gầy đét, chân bị cùm, mắt sưng, miệng có mủ và máu, sau một thời gian dài tuyệt thực và chịu tra tấn.

Không một lời văn nào có thể diễn tả hết khoảnh khắc ấy. Một người cha thấy con mình trong hình hài gần như không còn nguyên vẹn. Một người mẹ biết con mình đang cận kề cái chết. Một người vợ, những người em, một gia đình phải chấp nhận mất đi người thân yêu nhất.

Nhưng chính trong tận cùng đau đớn ấy, Hồng Quang đã để lại cho gia đình một điều lớn hơn nỗi đau: niềm tin rằng con đường đồng chí chọn là đúng. Nếu cái chết chỉ là mất mát, gia đình sẽ chỉ còn nước mắt. Nhưng cái chết của Hồng Quang là một sự hiến dâng có ý thức, một sự lựa chọn để bảo vệ tổ chức, bảo vệ đồng chí, bảo vệ phong trào. Vì vậy, sau nước mắt là trách nhiệm. Sau tang thương là bổn phận gìn giữ.

Thân nhân liệt sĩ chúng tôi hiểu rằng: không một gia đình nào muốn con em mình hy sinh. Nhưng khi người thân đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc, thì điều cao quý nhất mà gia đình có thể làm không phải là giữ mãi nỗi đau riêng, mà là biến nỗi đau ấy thành sức mạnh.

IV. Từ bức thư tạm biệt mẹ đến chữ “LÝ TƯỞNG” cho thế hệ hôm nay

Trong những tư liệu về Hồng Quang, có một văn bản đặc biệt: bức thư tạm biệt mẹ khi đồng chí thoát ly hoạt động bí mật. Bức thư ấy vừa là lời từ biệt, vừa là lời tự bạch, vừa là một di chúc tinh thần của người thanh niên cách mạng.

Điều làm chúng tôi xúc động là Hồng Quang không viết bằng giọng bi lụy. Đồng chí hiểu mẹ đau, hiểu cảnh nhà, hiểu tình riêng. Nhưng vượt lên tất cả là niềm tin rằng con đường mình đi không chỉ cho bản thân, mà cho đồng bào, cho đất nước. Trong bài phát biểu của gia đình tại xã Hồng Quang năm 2026, chúng tôi đã nhắc lại những câu thơ đầy khát vọng:

“Bao giờ cách mạng thành công

 Đồng bào ta sẽ khỏi vòng ngựa trâu

 Khắp đất nước đỏ màu rực rỡ

 Muôn hoa xuân hớn hở đón chào”.

Một người thanh niên có thể nhớ mẹ, thương mẹ, nhưng không vì tình riêng mà quay lưng với việc nước. Đó là chiều sâu nhân văn của Hồng Quang. Đồng chí không phải con người khô cứng. Đồng chí có tình yêu, có thơ, có âm nhạc, có khát vọng sống. Chính vì yêu cuộc đời, yêu con người, yêu tự do nên đồng chí mới chấp nhận hy sinh.

Trong thư gửi các em, Hồng Quang nhấn mạnh hai chữ “LÝ TƯỞNG”. lời căn dặn rằng lớn lên phải sống có lý tưởng cao đẹp; không nên có tham vọng viển vông mà nên có hoài bão lớn, phát triển được cá nhân đồng thời mưu lợi ích cho dân, cho nước.

Hai chữ “LÝ TƯỞNG” ấy, hơn tám mươi năm sau, vẫn còn nguyên giá trị.

Ngày nay, thế hệ trẻ không phải đối mặt với nhà tù thực dân, không phải sống trong cảnh mật thám vây ráp, không phải lựa chọn giữa khai báo và cái chết. Nhưng thế hệ trẻ hôm nay lại đứng trước những thử thách khác: lối sống thực dụng, sự thờ ơ với cộng đồng, ham muốn hưởng thụ, áp lực thành công cá nhân, sự cuốn hút của thế giới ảo, nguy cơ quên lịch sử hoặc xem truyền thống là điều xa xôi.

Trong bối cảnh ấy, tấm gương Hồng Quang đặt ra một câu hỏi rất thẳng: học để làm gì?

Nếu học chỉ để có bằng cấp, có thu nhập, có địa vị, thì việc học ấy chưa chạm tới chiều sâu của truyền thống Hồng Quang. Học theo tinh thần Hồng Quang là học để làm người tự do, có nhân cách, có năng lực, có ích cho dân, cho nước. Học không phải để rời bỏ quê hương, mà để khi quê hương cần, mình có thể đóng góp. Học không phải để đứng cao hơn nhân dân, mà để hiểu dân hơn, phục vụ dân tốt hơn.

Đó cũng chính là lý do gia đình chúng tôi luôn tâm niệm: tưởng nhớ Hồng Quang không chỉ là thắp hương, dâng hoa, đọc tiểu sử. Tưởng nhớ Hồng Quang thiết thực nhất là tiếp tục gieo mầm hiếu học, khơi dậy lý tưởng sống đẹp trong thế hệ trẻ.

V. Quỹ Khuyến học Hồng Quang – cách gia đình biến tưởng niệm thành hành động

Một truyền thống chỉ thật sự sống khi nó tạo ra việc làm cụ thể. Một tấm gương chỉ thật sự lan tỏa khi nó giúp con người hôm nay sống tốt hơn.

Từ suy nghĩ ấy, tại quê hương Hòa Phú nay là Hoà Xá, Quỹ Khuyến học Hồng Quang được hình thành từ năm 2003 bằng sự đóng góp của những người con quê hương và các nhà hảo tâm, trên cơ sở đồng thuận của gia đình liệt sĩ và ý nguyện của những người sáng lập. Quỹ nhằm động viên, hỗ trợ học sinh, nhất là học sinh nghèo hiếu học; đồng thời góp phần gìn giữ truyền thống hiếu học, yêu nước của quê hương. Tại Trường THCS Hòa Phú, tượng Hồng Quang được đặt trang trọng trong khuôn viên nhà trường, gắn với không gian giáo dục truyền thống cho học sinh.

Đối với chúng tôi, Quỹ Khuyến học Hồng Quang không chỉ là một quỹ hỗ trợ học sinh. Đó là một lời hứa của hậu thế với người đã khuất. Hồng Quang từng ham học, từng chắt chiu sách vở, từng tự học, từng dạy các em, từng mong người trẻ có nghề nghiệp ích dân lợi nước. Vì vậy, mỗi suất học bổng mang tên Hồng Quang không chỉ có giá trị vật chất. Nó gửi tới học sinh một thông điệp: các em đang được tiếp sức bởi truyền thống của một người thanh niên đã sống vì lý tưởng, đã hy sinh khi mới 23 tuổi để bảo vệ tổ chức, bảo vệ đồng chí, bảo vệ niềm tin cách mạng.

Trao học bổng cho một học sinh nghèo không phải là làm từ thiện đơn thuần. Đó là gieo một niềm tin. Tin rằng trong mỗi đứa trẻ nông thôn đều có thể có một tương lai lớn. Tin rằng một cộng đồng muốn phát triển bền vững thì phải bắt đầu từ giáo dục. Tin rằng lòng yêu nước hôm nay không chỉ thể hiện bằng lời nói, mà bằng việc học thật, làm thật, sống thật, cống hiến thật.

Chúng tôi mong rằng trong thời gian tới, Quỹ Khuyến học Hồng Quang không chỉ dừng ở việc khen thưởng học sinh đạt thành tích cao. Quỹ cần phát triển thành một chương trình giáo dục nhân cách, khơi dậy lý tưởng và trách nhiệm cộng đồng. Học sinh nhận học bổng Hồng Quang nên được nghe câu chuyện về Hồng Quang, được đọc những bài thơ cách mạng của Hán Mai, được tìm hiểu bức thư gửi mẹ, được tham gia hoạt động về nguồn, được khuyến khích viết cảm nhận về “lý tưởng sống của em hôm nay”.

Khi đó, học bổng sẽ không chỉ giúp các em mua sách vở. Học bổng sẽ giúp các em hiểu rằng trên con đường học tập của mình có bóng dáng của cha anh, có sự kỳ vọng của quê hương, có trách nhiệm với đất nước.

VI. Giữ lửa truyền thống không phải giữ quá khứ trong tủ kính

Lâu nay, khi nói đến thân nhân liệt sĩ, xã hội thường nghĩ đến trách nhiệm thờ phụng, chăm nom phần mộ, dự lễ tri ân, giữ gìn gia phả, kỷ vật. Những việc ấy rất thiêng liêng và cần thiết. Nhưng trong bối cảnh hôm nay, chúng tôi nghĩ rằng trách nhiệm của thân nhân liệt sĩ cần được hiểu rộng hơn.

Thân nhân liệt sĩ không chỉ giữ bàn thờ, mà còn phải giữ ngọn lửa. Không chỉ giữ kỷ vật, mà còn phải giữ giá trị. Không chỉ kể lại câu chuyện cũ, mà còn phải giúp câu chuyện ấy có đời sống mới trong cộng đồng.

Nếu ký ức chỉ nằm trong tủ kính, ký ức sẽ dần xa thế hệ trẻ. Nếu lịch sử chỉ được kể bằng những từ ngữ lớn lao mà thiếu cảm xúc thật, học sinh có thể kính trọng nhưng khó rung động. Vì vậy, chúng ta cần đưa Hồng Quang trở lại gần hơn với người trẻ hôm nay: không chỉ là tượng đài, mà là một người thanh niên từng học, từng yêu, từng viết, từng trăn trở, từng lựa chọn.

Các chuyên đề trước đây đã nhấn mạnh rất đúng rằng Hồng Quang là một người trẻ tài hoa, giàu cảm xúc, có học vấn, có tình yêu, có năng khiếu văn chương, âm nhạc, thể thao. Việc kể những điều ấy không phải để “tiểu thuyết hóa” lịch sử, mà để thế hệ trẻ hiểu chiều sâu của sự hy sinh: một người có nhiều điều để sống, nhưng vẫn sẵn sàng hiến dâng vì Tổ quốc.

Đây là hướng giáo dục rất quan trọng. Bởi nếu ta chỉ nói Hồng Quang “anh dũng, kiên trung, bất khuất”, các em sẽ thấy đúng nhưng xa. Còn nếu ta nói Hồng Quang từng là một học sinh nghèo ham sách, một sinh viên Luật yêu nước, một người anh dạy các em về tự do bên bờ sông Luộc, một người con viết thư tạm biệt mẹ, một nhà thơ ký bút danh Hán Mai, một cán bộ tổ chức cơ sở, rồi cuối cùng là một người cộng sản tuyệt thực đến hơi thở cuối cùng – khi đó Hồng Quang sẽ bước ra khỏi trang sách để đi vào trái tim người nghe.

Giữ lửa truyền thống, vì vậy, không phải là đóng khung quá khứ. Giữ lửa là làm cho quá khứ tiếp tục soi sáng hiện tại.

VII. Chung tay cùng quê hương trong kỷ nguyên vươn mình

Đất nước ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn mình mạnh mẽ. Trong bối cảnh ấy, việc tưởng nhớ một liệt sĩ cách mạng tiền bối không thể chỉ dừng ở hoài niệm. Câu hỏi đặt ra là: từ tấm gương Hồng Quang, chúng ta có thể làm gì để góp phần xây dựng quê hương, cộng đồng, thế hệ trẻ hôm nay?

Theo chúng tôi, tinh thần “kỷ nguyên vươn mình” trước hết phải bắt đầu từ con người. Một địa phương muốn vươn mình thì phải có người dân có tri thức, có kỷ luật, có văn hóa, có lòng tự trọng, có tinh thần phụng sự. Một cộng đồng muốn phát triển thì phải biết kết nối truyền thống với đổi mới, ký ức với sáng tạo, giáo dục với hành động.

Hồng Quang là hình mẫu rất phù hợp cho yêu cầu ấy. Bởi trong con người đồng chí có sự kết hợp giữa lý tưởng và học vấn, giữa lòng yêu nước và năng lực tổ chức, giữa trí thức và hành động, giữa tình cảm gia đình và trách nhiệm dân tộc.

Từ góc nhìn thân nhân liệt sĩ, chúng tôi xin đề xuất một số hướng việc cụ thể, thiết thực.

Thứ nhất, xây dựng “Không gian ký ức Hồng Quang” theo mô hình kết hợp giữa không gian vật lý và không gian số. Không gian vật lý có thể đặt tại quê hương Đặng Giang - Hòa Phú/Hòa Xá, tại trường học, đền thờ hoặc phòng truyền thống; trưng bày ảnh, tiểu sử, bản đồ các địa bàn hoạt động, thơ ca Hán Mai, thư gửi mẹ, hồi ức gia đình, các tài liệu về nhà lao Hải Dương, Phú Thọ, Hưng Yên. Không gian số có thể là một website hoặc thư viện trực tuyến, giúp học sinh, nhà nghiên cứu, cán bộ đoàn thể dễ dàng tiếp cận tư liệu đã được kiểm chứng.

Thứ hai, phát triển Quỹ Khuyến học Hồng Quang thành chương trình học bổng thường niên có chiều sâu giáo dục. Mỗi suất học bổng nên gắn với một câu chuyện, một buổi sinh hoạt truyền thống, một chuyên đề “Học để phụng sự”, một cam kết nhỏ của học sinh về rèn luyện, học tập, giúp đỡ gia đình, đóng góp cho lớp, cho trường, cho địa phương.

Thứ ba, tổ chức Ngày truyền thống Hồng Quang vào dịp ngày sinh 18/3 hoặc ngày giỗ 12/6 âm lịch. Đây không chỉ là ngày dâng hương, mà có thể trở thành ngày gặp mặt gia đình – nhà trường – địa phương – đoàn thể; trao học bổng; phát động cuộc thi tìm hiểu; giới thiệu tư liệu mới; biểu dương học sinh, đoàn viên, thanh niên tiêu biểu.

Thứ tư, đưa chuyên đề “Hồng Quang – người trí thức trẻ dấn thân” vào hoạt động giáo dục công dân, lịch sử địa phương, sinh hoạt Đoàn – Đội. Nội dung không nên nặng về học thuộc, mà nên theo phương pháp đối thoại: học sinh tự đọc, tự đặt câu hỏi, tự làm video, podcast, kịch ngắn, bài viết cảm nhận, infographic, triển lãm nhỏ.

Thứ năm, kết nối các địa phương trong mạch ký ức Hồng Quang: quê hương Hòa Phú/Hòa Xá, xã Hồng Quang ở Hưng Yên, Hải Dương nơi đồng chí hy sinh, Phú Thọ nơi đồng chí xây dựng cơ sở cách mạng, cùng các nhà trường, cơ sở giáo dục gắn với truyền thống Hồng Quang. Mỗi địa phương giữ một phần ký ức; khi kết nối lại sẽ thành một bản đồ di sản cách mạng sống động.

Thứ sáu, tiếp tục kiến nghị, đề xuất việc đặt tên đường, tên phòng truyền thống, giải thưởng học sinh, cuộc thi tìm hiểu hoặc mô hình khuyến học mang tên Hồng Quang ở những nơi có điều kiện phù hợp. Tên gọi Hồng Quang không chỉ là danh xưng tưởng niệm, mà có thể trở thành một chuẩn mực giáo dục: học giỏi, sống đẹp, có lý tưởng, biết cống hiến.

Những đề xuất ấy không quá lớn, nhưng làm được. Không đòi hỏi nguồn lực quá cao, nhưng cần sự kiên trì, sự phối hợp, sự tâm huyết. Nếu gia đình, chính quyền, nhà trường, đoàn thể cùng chung tay, tấm gương Hồng Quang sẽ không chỉ được nhắc đến trong hội thảo, mà sẽ đi vào đời sống hằng ngày của cộng đồng.

VIII. Từ đạo lý “uống nước nhớ nguồn” đến trách nhiệm xây dựng cộng đồng

Dân tộc Việt Nam có một đạo lý rất đẹp: “Uống nước nhớ nguồn”. Nhưng trong thời đại hôm nay, nhớ nguồn không chỉ là tri ân quá khứ. Nhớ nguồn còn là hành động để nguồn mạch ấy tiếp tục chảy.

Đối với gia đình chúng tôi, biết ơn Hồng Quang không chỉ là tự hào có một người thân là liệt sĩ. Nếu chỉ tự hào mà không làm gì, niềm tự hào ấy sẽ dần trở thành hình thức. Biết ơn đúng nghĩa là tự nhắc mình sống nghiêm túc hơn, học tập tốt hơn, làm việc có trách nhiệm hơn, giữ gìn gia phong tốt hơn, đóng góp cho quê hương nhiều hơn.

Trong gia đình, chúng tôi mong con cháu hiểu rằng mang trong mình ký ức về Hồng Quang không phải để thấy mình đặc biệt hơn người khác, mà để thấy mình phải cố gắng hơn. Không ai được phép dựa vào công lao của người đi trước để sống dễ dãi. Sự hy sinh của liệt sĩ không phải là tấm huân chương treo trong nhà cho con cháu tự hào suông. Đó là một lời nhắc nhở: phải sống sao cho tử tế, cho xứng đáng.

Với quê hương, chúng tôi mong được tiếp tục đồng hành trong những việc cụ thể: chăm lo khuyến học, tham gia hoạt động giáo dục truyền thống, hỗ trợ sưu tầm và số hóa tư liệu, kết nối các địa phương, cùng xây dựng không gian ký ức, cùng tổ chức các dịp tri ân trang trọng mà thiết thực.

Với thế hệ trẻ, chúng tôi mong các em khi nghe về Hồng Quang sẽ không chỉ xúc động trong một buổi lễ. Chúng tôi mong các em tự hỏi: lý tưởng sống của mình là gì? Mình học để làm gì? Mình có thể làm điều gì tốt hơn cho gia đình, cho quê hương, cho đất nước? Nếu mỗi em tìm được một câu trả lời chân thành, thì Hồng Quang vẫn đang sống.

IX. Kết luận: Giữ một ngọn lửa để thắp nhiều ngọn lửa

Liệt sĩ Hồng Quang hy sinh khi mới 23 tuổi. Nhưng cuộc đời ngắn ngủi ấy đã kịp để lại một di sản lớn: di sản của lý tưởng cộng sản, của trí thức dấn thân, của lòng yêu nước, của tinh thần hiếu học, của khí phách trước kẻ thù, của tình thương sâu nặng với gia đình và nhân dân.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua. Những người trực tiếp chứng kiến đồng chí Hồng Quang hoạt động, chiến đấu, hy sinh phần lớn đã đi xa. Những trang hồi ức đã ngả màu. Những bức ảnh, bài thơ, bức thư, lời kể gia đình đã trở thành tư liệu quý. Nhưng giá trị mà Hồng Quang để lại thì không cũ.

Bởi trong bất kỳ thời đại nào, đất nước cũng cần những con người có lý tưởng. Quê hương nào cũng cần những người trẻ hiếu học. Cộng đồng nào cũng cần những gia đình biết giữ nếp, biết sống có trách nhiệm. Dân tộc nào muốn vươn mình cũng phải biết nhớ về những người đã ngã xuống, không phải để chìm trong quá khứ, mà để bước tới tương lai với bản lĩnh vững vàng hơn.

Từ góc nhìn thân nhân liệt sĩ, chúng tôi xin hứa sẽ tiếp tục cùng gia đình, dòng tộc, quê hương, nhà trường và các địa phương gìn giữ, bổ sung, kiểm chứng, lan tỏa tư liệu về Hồng Quang; tiếp tục đồng hành, chăm lo cho các hoạt động khuyến học mang tên Hồng Quang; tiếp tục góp sức xây dựng các hoạt động giáo dục truyền thống; tiếp tục biến niềm tự hào thành việc làm cụ thể.

Chúng tôi tin rằng, nếu mỗi người hôm nay biết giữ một ngọn lửa, thì nhiều ngọn lửa sẽ được thắp lên. Ngọn lửa ấy bắt đầu từ ký ức về một người thanh niên tên Nguyễn Văn Trạch, bí danh Hồng Quang. Ngọn lửa ấy đi qua gia đình, qua quê hương, qua nhà trường, qua các thế hệ học sinh. Và ngọn lửa ấy sẽ tiếp tục soi sáng con đường chúng ta chung tay xây dựng quê hương, đất nước trong kỷ nguyên vươn mình.