LIỆT SỸ HỒNG QUANG CHÂN DUNG NGƯỜI CỘNG SẢN (1918-1941).

HỒNG QUANG tên thật là NGUYỄN VĂN TRẠCH sinh ngày 18/3/1918 là con trai đầu lòng của ông Nguyễn văn Lung và bà Vũ Thị Viên. Quê quán thôn Đặng Giang, xã Hòa Phú, huyên Ứng hòa, Tỉnh Hà Tây (cũ), nay là thôn Đặng Giang, Xã Hòa Xá-, Thành Phố Hà Nội. Thân sinh ra Hồng Quang là ông Nguyễn Văn Lung đã có một thời làm Thừa Phái ở huyện Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình. Hồng Quang năm lên 8 tuổi, anh rời quê hương Đặng Giang theo bố mẹ về huyện Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình. Với thời gian 5 năm học cấp 1 ở Phố huyện và 4 năm học Thành Chung ở Thị xã Thái bình, anh luôn luôn là học sinh giỏi, dẫn đầu lớp học, là con ngoan của gia đình.

Lẽ ra anh phải học 3 năm mới song hai phần tú tài, nhưng nhờ các thầy giáo trường tư thục chuyên khoa Văn Lang đã tạo mọi điều kiện, giúp đỡ anh học “nhầy” đệ tam trong ba tháng hè (Để có đủ trình độ học tiếp năm sau và hợp pháp hoá các điểm thi học kỳ ghi vào học ba của năm đệ tam). Năm học tiếp theo, anh học lớp đệ nhị, chuyên khoa ban C thí sinh tự do xin thi tú tài phần một. Tiếp năm học sau, anh học đệ nhất chuyên khoa và anh đã thi đỗ hai phần tú tài trọn vẹn. Năm anh 19 tuổi anh là sinh viên năm thứ nhất trường đại học Luật Khoa Hà nội (Thầy giáo dạy anh là giáo sư Đặng Thai Mai, Võ Nguyên Giáp...). Những năm sau 1930-1931 Thực Dân Pháp ra sức đàn áp, khủng bố các phong trào cách mạng ở nhiều nơi trong nước, nhất là chủ trường dìm nông dân Tiền Hải trong biển máu. Thời gian này dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Đông Dương, các đoàn thể cách mạng quần chúng như như hội hữu ái, hội tương tế... phát triển rất mạnh. Các sách bảo tiến bộ từ nước ngoài nhập vào như: lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô, Đường cách mạng vô sản, sách kinh điển mác Ăngghen - Lênin, Gooc ki... được phát hành rộng rãi trên cả nước có tác dụng vô cùng to lớn đối với tầng lớp nông dân, công nhân đặc biệt là tầng lớp tri thức được tiếp thu những tư tưởng của cách mạng vô sản.

Từ đây Hồng Quang được giác ngộ cách mạng qua phong trào cách mạng dân chủ, anh hòa mình vào dòng thác với tư tưởng của giai cấp vô sản, với khát vọng và ước ao nóng bỏng là giành lại hòa bình, độc lập, tự do cho đất nước. Vì lẽ đó mà anh đọc nhiều, viết nhiều tới mức mắt bị cận thị. Anh học pháp văn rất giỏi. Nhiều khi nhịn ăn quà sáng, dành tiền để mua sách báo tiến bộ để đọc như tác phẩm của đại văn hào Victor Huy gô, Emi Lê Zô la..., ngoài ra anh còn say mê đọc nhiều tác phẩm của các nhà vẫn tiến bộ khác như Vô-te tai re, Monte-quicu. Điều đặc biệt là sớm có quan điểm: “Chỉ có vũ trang mới giành được tự do, độc lập cho đất nước.

Có lẽ từ con mắt nhìn xa, trông rộng và ý nghĩ tinh hoa của lý tưởng cộng sản, ngay từ buổi đầu thành lập Đảng (03/02/1930), trong luận cương chính trị của Đảng, đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư của Đảng đã khẳng định: Đấu tranh lật đổ chế độ thực dân phong kiến, giành độc lập cho dân tộc, người dân có ruộng cày, trâu cày" theo đuổi mục tiêu ấy, anh đã một lòng đi theo Đảng. Trước ngày kỷ niệm mùng 1 tháng 5 năm 1938, anh được dự lớp huấn luyện về lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin do Trung ương tổ chức riêng cho 20 thanh niên học vấn khá. Ngày 5/5/1938, Hồng Quang dự hội nghị toàn quốc của Đoàn Thanh niên Dân chủ tại số nhà 28 phố Hai Bà Trưng, Hà Nội và được cử vào Ban Chấp hành. Bọn địch phát hiện ra những hoạt động của anh, chúng đuổi anh ra khỏi trường Đại học Luật khi anh đang học năm thứ hai. Anh được Đảng bố trí phụ trách hiệu sách Đồng Xuân - trước cửa chợ Đồng Xuân, Hà Nội. Đây là cơ hội tốt để anh có điều kiện liên hệ với các đồng chỉ trong tổ chức. Bị chúng bắt kết án 1 năm tù, chúng giam anh tại nhà tù Hỏa Lò. Từ đây anh được tiếp xúc với các nhà hoạt động cách mạng cũng đang bị giam ở đây.

Ra tù năm 1940, anh tham gia hoạt động cách mạng tại miền sơn cước tỉnh Phú Thọ và anh được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Anh thực sự hòa mình với quần chúng nhân dân lao động và anh thực sự thông cảm với nỗi khổ cực tối tăm ấy của quần chúng nhân dân lao động và cũng từ đây anh tạo lên nhà thơ Hồng Quang.

Anh được tham gia mọi công tác tuyên truyền, huấn luyện và tổ chức quần chúng. Mùa thu năm 1940, anh được tổ chức Đảng điều về nhận công tác của Đảng tại tỉnh Hải Dương. Sau một thời gian, anh được xứ ủy Bắc Kỳ quyết định về làm Bíthư tỉnh ủy Hưng Yên. Cuối tháng 5 năm 1941, trên đường về Hưng Yên nhận công tác mới, anh bị bọn mật thám vây bắt tại ga Cẩm Giàng, Hải Dương. Bắt được anh, chúng đưa anh về sở mật thảm Hài Dương để tra hỏi. Trước kẻ thù, anh đã nêu cao tỉnh thần bất khuất, trung kiên của người cộng sản. Anh đã tuyệt thực 47 ngày liền để phản đối những cực hình tra tấn hết sức dã man của bọn mật thám. Đã nhiều lần chúng đè anh ra bơm sữa vào hậu môn, chúng đã dùng nhiều lời dụ dỗ mong anh khai ra ai là lãnh đạo và cơ sở tổ chức hoạt động cách mạng hiện nay ở đâu... Nhưng trước sau anh vẫn giữ vững tinh thần không hề lay chuyển. Bị bắt tra tấn tại đây đến ngày thứ tám anh đã tự móc mắt và cần lưỡi để phán đổi sự tra tấn hèn hạ hết sức dã man của kẻ thù. Chúng cho mời bố mẹ, vợ anh đến để có lời khuyên anh từ bỏ hoạt động cách mạng. Nếu anh khai ra chúng bố trí cho làm chi phủ huyện. Nhưng trước sau anh không nghe vẫn một lòng trung thành với Đảng. Anh đã hy sinh vào ngày mùng 6 tháng 7 tức ngày 12 tháng 6 âm lịch năm 1941 giữa lòng thương yêu thương tiếc của mẹ, cha, vợ và các đồng chí thân yêu.

Hồng Quang đã hy sinh cả cuộc đời và tuổi thanh xuân cho sự nghiệp cách mạng. Ngày nay anh không còn nữa nhưng tấm gương đấu tranh hy sinh của anh trước kẻ thù vẫn rực rỡ, sáng ngời. Những vần thơ khẳng khái của anh vẫn ngân vang trong lòng quần chúng. Nhất là ở những vùng cơ sở cách mạng mà anh đã từng hoạt động. Vốn đã từng có một tâm hồn đa cám, Hồng Quang đã làm rất nhiều thơ ngay từ lúc còn đi học. Thơ nói lên nỗi chua xót của một thanh niên lớn lên trước cảnh đời bất công, tội lỗi của xã hội cũ. Trước khi bị bắt, anh đã làm được trên 300 bài thơ, đến khi bọn mật thám về nơi bố anh công tác, tập thơ này đã bị chúng thu và tiêu hủy mất. Rất tiếc tập thơ đầu tay này của anh không còn nữa. Những bài thơ cách mạng của Hồng Quang còn lại được là nhờ một số bạn bè hoạt động cũ và một số gia đình nuôi Hồng Quang thuộc và lưu giữ được. Nội dung các bài thơ của anh là tuyên truyền đấu tranh cách mạng. Anh đã vận dụng lối thơ song thất lục bát là lối thơ thích hợp với tâm tỉnh quần chúng dễ học thuộc lòng.

Bài thơ cách mạng đầu tiên của Hồng Quang là bài thơ “Cảnh vũ trụ sao rời vật đổi!" đã được anh làm khi chuẩn bị xa gia đình để đi hoạt động bí mật. Sau một thời gian dài bài thơ ấy đã được Tỉnh ủy Phú Thọ và khu ủy D gồm: Phú Thọ, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai... rất hoan nghênh và cho in làm tài liệu tuyên truyền trong toàn tỉnh và toàn khu.

Trước khi cho in bài thơ này anh đã đọc lại cho bà con nông dân làng Cẩm Sơn, (Phù Ninh, Phú Thọ) nghe và góp ý kiến. Bài thơ này được nhiệt liệt hoan nghênh, đây là yếu tố cơ bản động viên anh, khuyến khích anh làm nhiều bài thơ hay để làm vũ khí đấu tranh với kẻ thù. Về hoạt động Hải Dương, Hưng Yên, Hồng Quang vẫn dùng lối thơ song thất lục bát được đông đảo quần chúng nhân dân rất tán thưởng.

Thời gian này xứ ủy Bắc Kỳ đã có quyết định cho phổ biến thơ Hồng Quang trong toàn xứ, các bài thơ ấy trở thành vũ khí tuyên truyền rất có hiệu quả. Cán bộ thuộc lòng, đọc cho quần chúng nghe không cần mang theo giấy tờ gì cả, vì cũng là đề phòng bọn mật thám khám xét, theo dõi.

Vì lẽ đó quần chúng đọc thuộc thơ Hồng Quang và chính họ đã trở thành những tuyên truyền viên đắc lực, đó là truyền bá chủ trương đường lối cách mạng của Đảng.

Những vần thơ đẫm máu và nước mắt của Hồng Quang sẽ mãi là vũ khí đấu tranh của quần chúng nhân dân lao động, những vị chủ nhân của thời đại ngày nay.

Bài thơ còn lại của anh là những vần thơ thép, những bài thơ thép mà anh, người chiến sĩ cộng sản đi tiên phong trên con đường đấu tranh sinh tử vinh quang bất diệt này. Đương nhiên việc sưu tầm thơ anh vẫn đang được gia đình và cơ quan chức năng tiếp tục sưu tầm.

Quên sao được thời khắc lịch sử đó là ngày 29 tháng 9 năm 1939, thực dân Pháp ra lệnh tổng khủng bố cách mạng của Đảng ta, cả ba miền Bắc, Trung, Nam nhiều đồng chí cán bộ của Đảng bị bắt. Hiệu sách Đồng Xuân cũng bị khủng bố, Hồng Quang, Trần Huy Liệu, Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Minh Châu, Lương Khánh Thiện, Văn Tiến Dũng ... đều bị bắt và bị giam cầm tại nhà tù Hỏa Lò, Hà Nội. Tại đây anh xác định đây là trường học lớn để học tập, rèn luyện tỉnh thần có đủ ý chỉ, dũng khí bước trên con đường đầu tranh gian khổ sau này. Tại đây chúng buộc tội anh “có hành động chống lại nước mẹ Đại Pháp” với án một năm tù. Ra khỏi nhà tù Hỏa Lò, anh tiếp tục liên hệ với tổ chức Đảng. Lúc này anh là một cán bộ quan trọng của Đảng. Anh được nữ đồng chíThanh, phái viên của Đảng cử đến đưa anh đi hoạt động bí mật ở Cẩm Sơn, Phủ Lĩnh, Phú Thọ. Khi đi hoạt động bí mật anh làm rất nhiều t nhiều bài thơ, trong đó có bài thơ “Tạm biệt mẹ” gồm 50 câu thấm đẫm nước mắt với ý chí căm thù giặc sâu sắc, chí làm trai quyết ra đi làm cách mạng, giành cho kỳ được độc lập tự do:

“Con từ bữa bỏ nhà bôn tẩu

Trên bước đường tranh đấu gian nan

Bây giờ mẹ hết ưu phiền,

Bên con mẹ kể nỗi niềm biệt ly..."

Tháng 8 năm 1940 tại chi bộ Cẩm Sơn, Phù Linh, Phú Thọ, anh được kết nạp vào Đảng Cộng sản. Từ đây anh được giao nhiệm vụ cực kỳ quan trọng: phụ trách công tác tuyên truyền ấn loát tài liệu, viết báo, làm thơ ca, biên soạn các công văn, chỉ thị của cơ quan Xứ ủy Bắc Kỳ ở Châu Mộng, Trạm Phán, Phong Châu, Phú Thọ. Ngoài công việc đó ra, anh còn vận động quần chúng xung quanh để đưa vào tổ chức Đảng và sáng tác nhiều bài thơ tuyên truyền. Các bài thơ sáng tác của anh theo thể thơ “lục bát” trên 6, dưới 8, song thất lục bát để dễ thuộc, dễ nhớ. Tại đây Xứ ủy đã cho in những bài thơ đó, phổ biến rộng rãi trong cán bộ, đảng viên và quần chúng cách mạng của Đảng, là yêu cầu họ học thuộc khi đi làm nhiệm vụ (vũ khí tuyên truyền rất vô hình và rất có hiệu quả).

Một loạt bài thơ của anh làm như: Bài ca Phản đế, bài ca kêu gọi dân cày, bài ca kêu gọi công, nông, binh, bài ca vạch tội đế quốc, bài ca kêu gọi phụ nữ, bài ca kêu gọi binh lính, bài hát ru con v.v.. đã thực sự sâu đậm đi vào lòng quần chúng nhân dân.

Chùa Trại Sơn thuộc huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng. Hang Đốc tít trong núi cạnh chùa đã được Hồng Quang sử dụng là cơ sở in ấn tài liệu cần thiết cho liên tỉnh B (Hồng Quảng, Hải Phòng, Kiến An, Hải Dương, Hưng Yên). Khi về Hải Dương thôn Đình đầu Hợp Tiến, Nam Sách cũng là cơ sở hoạt động in ấn tích cực rất hiệu quả của anh. Với tinh thần nhiệt huyết và ý chí cách mạng của Hồng quang hừng hực như bó đuốc rực cháy soi đường, thời gian này anh được xứ ủy Bắc Kỳ quyết định anh về làm Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên. Trên đường về nhận nhiệm vụ mới khoảng gần trưa ngày 20 tháng 5 năm 1941, anh bị bọn mật thám tỉnh Hưng Yên và bọn mật thám tỉnh Hải Dương vây bắt . Qua một hồi đánh đập, tra tấn dã man, anh chết đi sống lại nhiều lần, sau đó bọn chúng đưa anh về sở mật thám Hải Dương tiếp tục tra tấn, xét hỏi. Trước sau với đủ mọi đòn roi và cực hình dã man như thời trung cổ trung cổ, sang ngày thứ 8 anh tự móc mắt cho con ngươi lòi ra, cần đứt lưỡi ra nhưng bọn chúng vẫn không thôi. Cố tra tấn để tìm ra manh mối. Anh quyết tuyệt thực để phản đối bọn mật thám và quyết chết để bảo vệ khí tiết của người cộng sản!

Hồng Quang mặc dù sức tàn, lực kiệt chỉ còn mấy ngày nữa là chết, anh vẫn lạc quan tâm sự với bố, mẹ, vợ khi vào thăm anh ở trong xà lim. Anh nói từng câu, từng chữ qua hơi thở đứt quầng:

“Cuộc cách mạng này nhất định thành công, bố mẹ cứ ngẫm mà xem, chỉ nay mai chứ không lâu đâu. Thằng Tây, thằng Nhật phải cút. Hà Nội sẽ có muôn ngàn lá cờ đỏ mọc lên, muôn ngàn người như nhau đều giơ tay chào nền độc lập!"

Hồng Quang ơi, lời tiên đoán của anh rất đúng sự thật. Hơn 80 năm giặc Pháp đô hộ nước ta, dân ta sống kiếp lao khổ, lầm than với 30 năm đi khắp năm châu bốn biển tìm đường cứu nước. Tháng 2 năm 1941, Bác Hồ đã về Pắc Bó (Cao Bằng) xây dựng cơ sở cách mạng của Đảng. Nhân dân ta làm cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công. Ngày mùng 2 tháng 9 năm 1945 với bản tuyên ngôn lịch sử, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời. Nước Việt Nam ta được tự do, độc lập, rực rỡ cờ hoa tháng Tám. Đầu năm 1940, khi anh là cán bộ cao cấp của Đảng trong một bài viết và phát biểu trước công chúng, anh từng khẳng định: "Muốn giải phóng đất nước, phải tổ chức và phải có lực lượng vũ trang cách mạng!". Có như vậy thì dân ta mới đánh Pháp, đuổi Nhật được, dân ta mới được tự do, độc lập. Dân mới có cơm ăn, áo mặc, mới có ruộng cày, trâu cây.

Thưa các quý vị đại biểu! lời khẳng định ấy, ước mơ cao đẹp ấy của Hồng Quang và cũng là ước mơ cháy bỏng của 25 triệu đồng bào ta trong cả nước lúc bấy giờ. Đó là ngày 22 tháng 12 năm 1944, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra sắc lệnh thành lập “Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân", tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Tới nay quân đội ta vừa tròn 82 tuổi. Cuộc kháng chiến gian khổ “9 năm làm một Điện Biên"- tiến tới “30 năm dân chủ cộng hòa kháng chiến đã thành công". Trang 82 năm chiến đấu trường thành vững mạnh ấy thể hiện qua bốn câu thơ của nhà thơ Tố Hữu từng ca ngợi:

"...Anh đi ngang dọc tung hoành

Bước dài như gió - Lay thành chuyển non

Mái chèo một chiếc xuồng con

Mà sông nước dậy, sóng cồn đại dương !.

Đợt trong lao ngục,  anh đã cắn ngón tay lấy máu, viết cuối cùng, đầy máu và nước mắt:

BÀI CON MUỖI

Chém cha con muỗi vo vo

Tao đây chỉ có xương khô mình gầy

Sao mày cứ phất phơ bay

Tao đâu có máu mà mày vo vo

Tao ăn cơm hẩm cá kho

Lấy gì ra máu cho no bụng mày

Mày đi tìm lũ giặc Tây

Những thằng bóc lột suốt ngày ăn chơi

Đã quen hút máu mủ người

Trong mình chúng nó máu tươi hằn nhiều.

BÀI TỨC CẢNH

Ngước mắt trông lên bốn bức tường

Đau lòng nhìn thấy cảnh bị thương.

Máu trần cùm sắt, giây từng giọt.

Lệ ngấm đường vôi quệt mấy hàng

Trải mấy mưa thu, còn ổ đỏ

Qua bao nắng hạ, vẫn hoen vàng

Này đây kỷ niệm ngày tranh đấu

Nó nhắc cho ta những đoạn trường

Vào khoảng quá nửa đêm ngày mùng 6 tháng 7 năm 1941, (tức là ngày 12 tháng 6 năm Tân Tỵ) anh trút hơi thở cuối cùng tại nhà lao Sở Mật thám Hải Dương khi anh vừa tròn 23 tuổi.

Ngày mùng 7 tháng 7 năm 1941, tất cả tù nhân ở nhà tù Hải Dương đi lao động khổ sai. Mọi người đều nhìn về phía giam giữ Hồng Quang vĩnh biệt anh, mong nhìn thấy được xe tang của anh lần cuối. Thương tiếc anh, bài điếu văn tiễn đưa anh về nơi an nghỉ cuối cùng: anh, đồng đội làm một

Hải hồ nhẹ bước ra đi

Sa chân, mắc lưới cũng vì nước non

Quyết cắn lưỡi giữ tròn lời thép

Moi con ngươi để dẹp tình yêu

Nặng lòng bao cảnh tiêu điều

Yên vì tổ quốc phải liều bỏ thân

Chết để sống tinh thần cách mạng

Treo tấm gương sáng lạn non sông

Chết đi nhấn nhử bao lòng

Đem son sắt ấy nhuộm hồng giang san.

Đúng 4 năm sau ngày Hồng Quang hy sinh, lời tiên đoán lạc quan của anh đã trở thành hiện thực. Cuộc cách mạng tháng Tám vĩ đại thành công, Chính phủ cử Bộ trưởng Văn hóa Trần Huy Liệu về tổ chức lễ truy điệu Hồng Quang trong toàn tỉnh Hải Dương. Sự ngưỡng mộ, lòng thương tiếc của nhân dân và Đảng bộ đối với Hồng Quang (Nguyễn Văn Trạch), - người chiến sĩ cộng sản, một người anh hùng trẻ tuổi bất tử đối mặt với kẻ thù, hy sinh cả tuổi thanh xuân của mình để bảo vệ Đảng, bảo vệ cách mạng. Anh ra đi để lại tấm gương anh dũng, kiên cường, bất khuất cho thế hệ trẻ mãi mãi. Hình ảnh Hồng Quang với những vần thơ cách mạng trường tồn cùng năm tháng.