TẦM ẢNH HƯỞNG CỦA LIỆT SĨ NGUYỄN VĂN TRẠCH (TỨC HỒNG QUANG) ĐỐI VỚI GIA ĐÌNH VÀ QUA NGHỆ THUẬT

Khi nói về một liệt sĩ, chúng ta thường bắt đầu từ ngày sinh, quê quán, quá trình hoạt động, ngày hy sinh. Những dữ kiện ấy rất cần thiết, bởi lịch sử phải được đặt trên sự thật. Nhưng với liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch – Hồng Quang, nếu chỉ dừng ở tiểu sử thì có lẽ vẫn chưa đủ.

Bởi Hồng Quang không chỉ để lại một cuộc đời cách mạng ngắn ngủi mà rực sáng. Anh còn để lại một cách sống, một phương pháp dấn thân và một nguồn cảm hứng đặc biệt: học để hiểu dân, viết để thức tỉnh dân, sống để phụng sự dân và đến phút cuối cùng vẫn giữ trọn niềm tin với Đảng, với cách mạng.

Là người trong gia đình, đồng thời là người làm nghệ thuật, tôi xin được tiếp cận Hồng Quang từ một góc nhìn riêng: ảnh hưởng của Hồng Quang đối với gia đình và khả năng lan tỏa hình tượng Hồng Quang bằng nghệ thuật trong đời sống hôm nay.

Đây không chỉ là câu chuyện của một người bác trong gia đình tôi. Đây còn là câu chuyện về một trí thức trẻ, một sinh viên Luật, một người cộng sản đã lựa chọn con đường khó nhất nhưng đẹp nhất: đem tài năng, học vấn, trái tim và cả tuổi thanh xuân của mình đặt vào sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Thạc sĩ, Đạo diễn, NSND. Lan Hương

1. Tầm ảnh hưởng của liệt sĩ đối với gia đình

Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch (tức Hồng Quang) sinh ngày 18 tháng 3 năm 1918, quê tại thôn Đặng Giang, xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa, Hà Nội (giờ là xã Hòa Xá, Hà Nội) trong một gia đình trung lưu làm công ăn lương. Thân sinh của ông là cụ Nguyễn Văn Lung, mẹ là Vũ Thị Viên, gia đình của anh là một gia đình có truyền thống hiếu học, trọng nghĩa, trọng khí tiết. Ông nội của anh cụ Nguyễn Viết Bình đỗ Hoàng Giáp vào thời vua Thành Thái. Ông Nguyễn Văn Lung từng làm thư ký tại Tòa án hạt Tiền Hải, Thái Bình. Dù làm việc trong bộ máy hành chính của chính quyền đương thời, cụ Lung lại là người chứng kiến rất rõ những bất công xã hội, sự đối lập giữa cảnh nghèo đói, cơ cực của người dân với đời sống dư thừa của tầng lớp thống trị. Chính sự quan sát ấy đã hình thành trong gia đình một tinh thần nhân ái và ý thức về công bằng xã hội, ảnh hưởng sâu sắc đến người con trai cả – Nguyễn Văn Trạch.

Ngay từ nhỏ, Nguyễn Văn Trạch đã bộc lộ sự nhạy cảm trước những hoàn cảnh khó khăn quanh mình. Trong ký ức gia đình, đó là một cậu bé thường chia sẻ bát cơm, củ khoai với bạn nghèo, luôn quan tâm đến những người yếu thế và đặc biệt yêu thích những câu chuyện về lịch sử dân tộc, về các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Khi lớn lên, anh Trạch bắt đầu tìm đọc các tài liệu chính trị tiến bộ và những tư tưởng yêu nước đương thời. Từ rất sớm, anh đã hình thành nhận thức về tự do, độc lập dân tộc và trách nhiệm của người trẻ trước vận mệnh đất nước. Những suy nghĩ ấy dần đưa anh đến lựa chọn con đường cách mạng.

Bên cạnh việc học tập, Nguyễn Văn Trạch còn tìm đến võ học như một cách rèn luyện ý chí và bản lĩnh. Người thầy dạy võ ở quê – dù không để lại tên tuổi trong lịch sử – lại là một trong những người góp phần khơi dậy tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm trong cậu học trò trẻ tuổi.

Với quan niệm rằng tri thức phải gắn với trách nhiệm xã hội, Nguyễn Văn Trạch luôn học tập nghiêm túc và nuôi dưỡng khát vọng đóng góp cho cộng đồng. Khoảng tuổi mười sáu, khi lên Hà Nội học tập, anh học trường Luật, anh đỗ xuất sắc trường Luật của Nhà nước Bảo hộ Pháp. Anh mở một hiệu sách tại Đồng Xuân có tên là Đồng Xuân Thư xã, anh được tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng tiến bộ và chịu ảnh hưởng từ những người đi trước. Đây là giai đoạn đánh dấu bước chuyển quan trọng: từ lòng yêu nước mang tính tự phát sang lựa chọn con đường cách mạng một cách có ý thức.

Sau khi xác định lý tưởng, Nguyễn Văn Trạch không chỉ dấn thân bằng hành động mà còn có ảnh hưởng sâu sắc tới những người thân trong gia đình. Tấm gương, sự kiên định và niềm tin của anh đã góp phần thuyết phục thân sinh rời bỏ công việc cũ để tham gia phong trào yêu nước; đồng thời nhiều người em trong gia đình cũng lựa chọn tiếp bước trên con đường phụng sự đất nước.

Ở góc độ gia đình, ảnh hưởng lớn nhất của liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch không chỉ nằm ở những đóng góp trực tiếp cho cách mạng, mà còn ở việc truyền lại một hệ giá trị: sống có lý tưởng, đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân và giữ trách nhiệm với đất nước trong mọi hoàn cảnh.

2. Góc nhìn về sự lan tỏa của liệt sĩ Hồng Quang qua nghệ thuật

Nếu ở góc độ gia đình, liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch để lại ảnh hưởng bằng tấm gương sống và lý tưởng, thì ở góc độ nghệ thuật, điều còn lại chính là khả năng lan tỏa tinh thần ấy qua nhiều thế hệ.

Nguyễn Văn Trạch hoạt động và hy sinh trong giai đoạn cách mạng còn vô cùng non trẻ. Trong hoàn cảnh điều kiện vật chất thiếu thốn, phương tiện tuyên truyền hạn chế, nghệ thuật đã trở thành một con đường đặc biệt để tiếp cận quần chúng. Anh lựa chọn ngòi bút, lời ca, tiếng hát, thơ ca và các hình thức biểu đạt gần gũi để truyền đi tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh.

Những sáng tác của anh không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện niềm tin mạnh mẽ vào giá trị con người và tương lai của dân tộc. Từ những bài ca phản đế, những lời kêu gọi công nông binh, phụ nữ, thanh niên cho đến những câu thơ dân gian giàu tính truyền miệng – tất cả cho thấy một tư duy nghệ thuật gắn liền với hành động xã hội.

“Gió qua kẽ liếp lọt vào

Rét se môi tím đói cào lòng không

Mồ cha chế độ bất công

Kẻ giàu thừa của người không có gì”

Đặc biệt, bài thơ “Ru con” mang một chiều sâu cảm xúc khác: ở đó có hình ảnh người mẹ, có đất nước, có nỗi đau, có sự lựa chọn và niềm tin. Đó không còn đơn thuần là một tác phẩm tuyên truyền mà đã chạm đến phần nhân bản nhất của con người – nơi tình yêu gia đình và tình yêu Tổ quốc gặp nhau.

“Bé còn con mẹ con cha

Nhớn lên con của quốc gia sau này

Con còn trứng nước thơ ngây

Ôm con lòng mẹ đắng cay tơ vò

Giời Nam riêng một cõi bờ

Bốn ngàn năm lẻ bây giờ là đâu

Trải qua bao nỗi thảm sầu

Gót giày đế quốc in sâu trên đường...”

Với cá nhân tôi – một người làm nghệ thuật đồng thời là cháu của liệt sĩ Hồng Quang – hình ảnh liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch luôn hiện diện như một lời nhắc nhở rằng nghệ thuật không chỉ để biểu diễn hay lưu giữ ký ức, mà còn có thể trở thành phương thức truyền lại lý tưởng sống.

Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là bác đã sống như thế nào, mà là điều gì còn ở lại sau khi bác mất.

Chúng ta hôm nay có thể đọc lại tư liệu, kể lại lịch sử, tổ chức hội thảo để tưởng nhớ. Nhưng để một nhân vật lịch sử thực sự bước vào đời sống tinh thần của thế hệ trẻ, nghệ thuật có lẽ là con đường có khả năng đi xa và ở lại lâu nhất.

Xuất phát từ suy nghĩ đó, chúng tôi Nguyễn Sơn Hải, Bùi Hồng Quế và tôi NSND Lan Hương – những người làm nghệ thuật – mong muốn chuyển hóa câu chuyện về liệt sĩ Hồng Quang thành một tác phẩm sân khấu. Đây không phải là nỗ lực tái hiện tiểu sử theo lối minh họa lịch sử, mà là hành trình tìm kiếm phần tinh thần còn tiếp tục sống trong con người hôm nay.

Tác phẩm dự kiến có thể được thể hiện dưới nhiều loại hình: kịch nói, điện ảnh, chèo, cải lương hoặc các hình thức sân khấu đương đại. Nhân vật trung tâm vẫn là Hồng Quang, nhưng câu chuyện sẽ không chỉ kể về một người đã ngã xuống mà còn kể về những người ở lại: người mẹ, người yêu, các em, người thầy, đồng đội và cả những thế hệ mai sau.

Điều chúng tôi mong muốn không phải là khắc họa một tượng đài hoàn hảo, mà là một con người thật – kiên cường trước quân thù nhưng vẫn biết yêu, biết nhớ nhà, biết đau, biết hy sinh và cũng từng có những lựa chọn khó khăn như bất kỳ ai.

Trong gia đình, có một câu nói luôn được nhắc lại như một di sản tinh thần của liệt sĩ Hồng Quang:

“Nếu con người sống mà không có lý tưởng, và lý tưởng ấy không mang lại điều tốt đẹp cho Tổ quốc và đồng loại, thì cuộc sống sẽ mất đi ý nghĩa.”

Từ đó, ý tưởng xây dựng vở diễn được hình thành.

Kịch bản đầu tiên mang tên “Đồng xu bạc”, nhưng sau quá trình biên tập, chúng tôi quyết định đổi tên thành “Hồn tử sĩ”.

Tên gọi ấy xuất phát từ một chi tiết giàu ý nghĩa lịch sử và nghệ thuật: sau sự hy sinh của liệt sĩ Hồng Quang, nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã xúc động sáng tác ca khúc “Hồn tử sĩ”. Theo thời gian, ca khúc ấy vượt ra ngoài khuôn khổ của một tác phẩm âm nhạc để trở thành biểu tượng của sự tưởng niệm và lòng biết ơn.

Vì vậy, tên gọi “Hồn tử sĩ” không nhằm kể lại tiểu sử một cá nhân mà muốn đặt ra một câu hỏi rộng hơn:

Khi một con người ra đi, điều gì tiếp tục sống?

Chúng tôi tin rằng câu trả lời nằm ở ký ức, ở nghệ thuật và ở những thế hệ sẽ tiếp tục kể lại câu chuyện ấy theo cách của thời đại mình.

TÓM TẮT VỞ KỊCH “HỒN TỬ SĨ”

“Hồn tử sĩ” là vở kịch dựa trên câu chuyện có thật về liệt sĩ Hồng Quang (Nguyễn Văn Trạch, 1918–1941) – một người cộng sản trẻ tuổi đã dành trọn tuổi thanh xuân và cuộc đời mình cho lý tưởng độc lập dân tộc.

Tuy nhiên, đây không phải là câu chuyện chỉ để kể lại một cuộc đời đã khép lại. Vở diễn hướng đến việc khắc họa tinh thần của cả một thế hệ thanh niên Việt Nam – những con người đã chấp nhận đánh đổi tuổi trẻ, tình yêu và hạnh phúc riêng để lựa chọn con đường đấu tranh vì đất nước.

Câu chuyện bắt đầu vào cuối những năm 1930.

Nguyễn Văn Trạch là một thanh niên trí thức thông minh, học giỏi, có tương lai rộng mở và được gia đình kỳ vọng sẽ sang Pháp học luật. Trước mắt anh là một con đường ổn định, danh giá và đầy cơ hội đổi đời.

Nhưng khi chứng kiến cuộc sống cơ cực của nhân dân dưới ách áp bức và nhận ra giới hạn của thành công cá nhân trong một đất nước chưa có tự do, Trạch bắt đầu đặt ra cho mình những câu hỏi lớn hơn về trách nhiệm và ý nghĩa của cuộc sống.

Cuối cùng, anh lựa chọn từ bỏ con đường đã được sắp đặt để dấn thân vào hoạt động cách mạng.

Đó không phải lựa chọn của sự bốc đồng, mà là quyết định của một con người chấp nhận đánh đổi.

Song hành với lý tưởng ấy là câu chuyện tình yêu với Hoàng Ái Mai – một tình yêu đẹp nhưng nhiều dang dở.

Hai người từng hướng tới một mái ấm bình thường. Nhưng càng đi sâu vào con đường hoạt động bí mật dưới bí danh Hồng Quang, Trạch càng hiểu rằng mình không còn quyền lựa chọn một cuộc đời riêng như bao người khác.

Để bảo vệ tổ chức và hoàn thành nhiệm vụ, anh chấp nhận im lặng trước hiểu lầm, chấp nhận đánh mất hạnh phúc cá nhân mà không thể giải thích.

Càng đi xa, anh càng trở thành một cán bộ cách mạng có ảnh hưởng, tham gia xây dựng cơ sở, kết nối lực lượng và tổ chức phong trào ở nhiều địa phương.

Chính vì vậy, anh trở thành mục tiêu truy bắt của bộ máy mật thám.

Từ đây, vở diễn không còn chỉ là cuộc đối đầu giữa cách mạng và thực dân.

Đó còn là cuộc đấu tranh trong nội tâm con người:

giữa lý tưởng và đời sống,
giữa lòng trung thành và nỗi sợ,
giữa điều đúng đắn và cái giá phải trả.

Bi kịch xảy đến khi cơ sở cách mạng bị lộ.

Hồng Quang bị bắt trong lúc tìm cách bảo vệ đồng đội.

Trong ngục tù, anh phải chịu đựng những cuộc tra khảo và đòn roi tàn khốc nhằm buộc khai ra bí mật của tổ chức.

Nhưng ngay cả khi bị đẩy đến tận cùng đau đớn về thể xác, anh vẫn giữ trọn niềm tin, không phản bội đồng đội và không từ bỏ con đường mình đã chọn.

Anh ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng cái chết ấy không khép lại câu chuyện.

Gia đình, đồng đội, người yêu, những người từng gặp anh và cả những thế hệ về sau đều phải đối diện với một câu hỏi:

Điều gì khiến một con người chấp nhận hi sinh đến như vậy?

Ý nghĩa sâu hơn của tên gọi “Hồn tử sĩ” nằm ở dư âm được để lại sau sự hi sinh ấy.

Vì thế, “Hồn tử sĩ” không chỉ là tên của một vở kịch.

Đó là hành trình chuyển hóa của ký ức:

từ một con người có thật,

đến sự hi sinh,

thành âm nhạc,

rồi bước tiếp vào sân khấu.

Chúng tôi mong muốn vở diễn, nếu có cơ hội được dàn dựng, sẽ không chỉ dừng lại ở việc tái hiện lịch sử mà còn mở ra đối thoại với khán giả hôm nay – đặc biệt là thế hệ trẻ – về lý tưởng sống, trách nhiệm công dân và giá trị của tự do.

Bởi con người có thể ra đi rất sớm.

Nhưng những điều họ bảo vệ và trao lại có thể tiếp tục sống rất lâu trong ký ức của những người ở lại.

Rất mong vở kịch “Hồn tử sĩ” sẽ có cơ hội được dàn dựng, biểu diễn và lan tỏa như một cách để nghệ thuật tiếp tục kể câu chuyện về lòng yêu nước cho các thế hệ mai sau.

3. Một số đề xuất từ góc nhìn nghệ thuật và giáo dục cộng đồng

Từ thực tiễn sáng tạo nghệ thuật và từ tình cảm của gia đình đối với liệt sĩ Hồng Quang, tôi xin mạnh dạn đề xuất một số hướng triển khai sau:

Thứ nhất, cần xây dựng một chương trình sân khấu hóa về Hồng Quang, có thể bắt đầu bằng trích đoạn ngắn từ kịch bản “Hồn tử sĩ”, phục vụ hội thảo, ngày giỗ, sinh hoạt truyền thống, hoạt động của Đoàn Thanh niên, nhà trường và địa phương. Không nhất thiết ngay từ đầu phải là một vở diễn lớn; có thể bắt đầu bằng một chương trình nghệ thuật – kể chuyện – đọc thơ – hoạt cảnh dài 30 đến 45 phút, dễ tổ chức, dễ lưu diễn, dễ đưa vào trường học.

Thứ hai, cần biên tập một chuyên đề giáo dục mang tên “Hồng Quang – người trí thức trẻ dấn thân”. Chuyên đề này có thể dùng cho học sinh, sinh viên, đoàn viên thanh niên, trong đó kết hợp tư liệu lịch sử, thơ ca, hình ảnh, lời kể gia đình và các câu hỏi thảo luận về lý tưởng sống, trách nhiệm công dân, giá trị của học vấn.

Thứ ba, cần số hóa thơ, thư, hồi ức và tư liệu liên quan đến Hồng Quang, xây dựng một “Không gian ký ức Hồng Quang” trên nền tảng số. Ở đó, người xem có thể đọc thơ, nghe diễn đọc, xem hình ảnh, xem bản đồ các địa danh gắn với cuộc đời hoạt động của anh, nghe lời kể của gia đình, nhà nghiên cứu, địa phương. Đây là cách để ký ức không nằm yên trong hồ sơ, mà trở thành di sản sống.

Thứ tư, cần kết nối Quỹ Khuyến học Hồng Quang với hoạt động giáo dục lý tưởng. Học bổng mang tên Hồng Quang không chỉ nên là sự hỗ trợ vật chất cho học sinh vượt khó, mà còn là một lời nhắc: học để sống có ích, học để cống hiến, học để phụng sự cộng đồng. Mỗi suất học bổng có thể gắn với một câu chuyện ngắn về Hồng Quang, một cuốn sách nhỏ, một buổi nói chuyện truyền thống.

Thứ năm, cần tiến tới xây dựng phim tài liệu hoặc phim truyện ngắn về Hồng Quang. Với một cuộc đời chỉ 23 năm nhưng nhiều lớp lang, hình tượng Hồng Quang rất phù hợp với ngôn ngữ điện ảnh: gia đình làng quê, Hà Nội trí thức, hiệu sách Đồng Xuân, phong trào học sinh – sinh viên, cơ sở cách mạng ở Phú Thọ, Hải Dương, Hưng Yên, nhà tù, cuộc đấu tranh cuối cùng. Nếu được làm nghiêm túc, tác phẩm không chỉ phục vụ gia đình hay địa phương, mà còn có giá trị giáo dục rộng rãi.

4. Thay lời kết: Hồng Quang còn sống trong điều chúng ta tiếp tục làm

Có những người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng điều họ để lại không hề trẻ. Hồng Quang hy sinh khi mới 23 tuổi, nhưng lý tưởng của anh, nhân cách của anh, khí phách của anh đã vượt qua giới hạn của một đời người.

Với gia đình, anh là người bác, người anh, người con mãi mãi không trở về trong bữa cơm đoàn tụ. Với quê hương, anh là một người con ưu tú. Với lịch sử cách mạng, anh là một đảng viên cộng sản kiên trung. Với nghệ thuật, anh là một hình tượng giàu sức lay động. Với thế hệ trẻ hôm nay, anh có thể trở thành một câu hỏi lớn: chúng ta sẽ sống thế nào để không phí hoài tự do mà bao người đã đánh đổi?

Tôi nghĩ, tưởng nhớ Hồng Quang không chỉ là thắp một nén hương. Tưởng nhớ Hồng Quang là làm cho lý tưởng của anh tiếp tục có mặt trong đời sống: trong trường học, trong sân khấu, trong điện ảnh, trong những suất học bổng, trong những bài học về tự do, trong cách mỗi người trẻ lựa chọn sống có trách nhiệm hơn với đất nước và cộng đồng.

Hồng Quang đã từng dùng ngòi bút, tiếng hát, vần thơ để đến với nhân dân. Hôm nay, trách nhiệm của chúng ta là dùng những phương tiện của thời đại mới để đưa anh trở lại với nhân dân – không phải như một bóng tượng xa xôi, mà như một người thanh niên rất gần: biết học, biết yêu, biết đau nỗi đau của dân, biết sống vì điều lớn hơn bản thân mình.

Nếu làm được điều đó, Hồng Quang sẽ không chỉ được nhớ đến trong một hội thảo, một ngày giỗ, một cuốn tư liệu. Anh sẽ tiếp tục sống trong tâm hồn những người trẻ, trong ký ức của quê hương, trong văn hóa của cộng đồng và trong lý tưởng phụng sự đất nước hôm nay.

Hà Nội, tháng 6 năm 2026