TƯ LIỆU, BÁO CHÍ, THƠ CA, HÌNH ẢNH VÀ NHÂN CHỨNG LỊCH SỬ TRONG VIỆC LƯU GIỮ, LAN TỎA TẤM GƯƠNG LIỆT SĨ NGUYỄN VĂN TRẠCH, TỨC HỒNG QUANG

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong nghiên cứu, giảng dạy và giáo dục lịch sử, tư liệu giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tư liệu không chỉ giúp xác minh sự kiện, nhân vật, mốc thời gian, địa điểm, mà còn góp phần làm cho lịch sử trở nên có hình hài, có cảm xúc và có sức thuyết phục đối với người học. Nếu thiếu tư liệu, việc tìm hiểu lịch sử rất dễ rơi vào kể chuyện chung chung, cảm tính; ngược lại, khi biết khai thác tư liệu một cách khoa học, mỗi sự kiện, mỗi con người, mỗi địa danh đều có thể trở thành bài học sâu sắc về lòng yêu nước, ý chí cách mạng và trách nhiệm công dân.

Đối với Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang, việc sưu tầm, hệ thống hóa và phát huy các tư liệu, bài báo, bài thơ, hình ảnh, nhân chứng lịch sử liên quan đến đồng chí có ý nghĩa rất thiết thực. Đồng chí Hồng Quang không chỉ là một người chiến sĩ cộng sản kiên trung, mà còn là một trí thức trẻ yêu nước, một cây bút hoạt động trên mặt trận báo chí, thơ ca, một tấm gương sáng về lý tưởng sống và khí phách bất khuất trước kẻ thù. Cuộc đời của đồng chí tuy ngắn ngủi, hy sinh khi mới 23 tuổi, nhưng để lại giá trị tinh thần lớn lao đối với quê hương, đất nước và các thế hệ hôm nay.

Trường TH&THCS Hồng Quang là mái trường vinh dự mang tên người liệt sĩ cộng sản kiên trung. Vì vậy, việc tìm hiểu, lưu giữ và lan tỏa tư liệu về Liệt sĩ Hồng Quang không chỉ là hoạt động nghiên cứu lịch sử, mà còn là nhiệm vụ giáo dục truyền thống của nhà trường. Là một giáo viên, tôi nhận thức rằng mỗi bài giảng, mỗi hoạt động ngoại khóa, mỗi buổi sinh hoạt dưới cờ, mỗi góc truyền thống trong nhà trường đều có thể trở thành không gian để học sinh hiểu thêm về tên trường mình, về tấm gương người liệt sĩ, về trách nhiệm của thế hệ trẻ trong học tập, rèn luyện và xây dựng quê hương.

II. KHÁI QUÁT VỀ LIỆT SĨ NGUYỄN VĂN TRẠCH, TỨC HỒNG QUANG

Liệt sĩ Hồng Quang tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh ngày 18 tháng 3 năm 1918 tại thôn Đặng Giang, xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa (nay là thôn Đặng Giang, xã Hòa Xá), thành phố Hà Nội. Đồng chí sinh ra trong một gia đình viên chức nghèo nhưng giàu truyền thống hiếu học, yêu nước. Ông nội là cụ Nguyễn Viết Bình, từng đỗ Hoàng giáp Tiến sĩ thời vua Tự Đức và làm quan Đốc học tại Nam Định; cha là ông Nguyễn Viết Lung, mẹ là bà Vũ Thị Viên. Môi trường gia đình, truyền thống quê hương và bối cảnh đất nước bị thực dân đô hộ đã sớm hun đúc trong người thanh niên Nguyễn Văn Trạch tinh thần ham học, lòng tự trọng dân tộc và ý thức trước vận mệnh của Nhân dân.

Tượng bán thân Liệt sĩ Hồng Quang (Nguyễn Văn Trạch, 1918 - 1941).

Nguồn: Trang thông tin điện tử xã Hòa Phú, Hà Nội.

Từ nhỏ, Nguyễn Văn Trạch đã bộc lộ tư chất thông minh, chăm chỉ, có ý chí vươn lên. Khi lên tám tuổi, đồng chí theo mẹ lên Thái Bình cùng cha, học ở phố Huyện và Trường Thành Chung tại thị xã Thái Bình. Những năm tháng học tập trên quê lúa Thái Bình, nơi từng vang dội phong trào cách mạng Tiền Hải năm 1930, đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức của người thanh niên trẻ tuổi. Năm mười bảy tuổi, Nguyễn Văn Trạch rời Thái Bình về Hà Nội học tại Trường chuyên khoa tư thục Văn Lang ở phố Phạm Phú Thứ. Hoàn cảnh gia đình khó khăn, đồng chí vừa học vừa dạy thêm để trang trải việc học, sau đó thi đỗ Tú tài và trở thành sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Luật Hà Nội khi mới mười chín tuổi.

Trong bối cảnh phong trào dân chủ diễn ra sôi nổi, Nguyễn Văn Trạch sớm tiếp cận tư tưởng tiến bộ, tìm hiểu lịch sử đấu tranh của dân tộc, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và các phong trào cách mạng thế giới. Ngày 01 tháng 5 năm 1938, đồng chí được tham dự lớp lý luận Mác - Lênin tại số nhà 14 phố Phạm Phú Thứ, Hà Nội. Từ đây, người thanh niên trí thức Nguyễn Văn Trạch từng bước trở thành một chiến sĩ cách mạng, lấy bí danh là Hồng Quang, tham gia Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương, tiền thân của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ngày nay.

Trong phong trào thanh niên dân chủ, Hồng Quang là người hoạt động tích cực, có khả năng tuyên truyền, tổ chức, tập hợp lực lượng. Đồng chí từng tham gia cuộc mít tinh lớn tại khu Đấu Xảo Hà Nội, làm nhiệm vụ giữ trật tự, bảo vệ đoàn thanh niên, sau đó được bầu vào Ban Chấp hành Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương toàn quốc. Việc một sinh viên trẻ được tổ chức tin tưởng giao nhiệm vụ cho thấy uy tín, năng lực và bản lĩnh chính trị của đồng chí đã sớm được khẳng định trong phong trào cách mạng.

Sau khi bị thực dân Pháp đuổi khỏi Trường Luật, Hồng Quang không lùi bước mà tiếp tục xin tổ chức phân công nhiệm vụ. Đồng chí làm việc tại hiệu sách Đồng Xuân, nơi phát hành sách báo tiến bộ của Đảng Cộng sản Đông Dương. Tại đây, đồng chí lấy bút danh Hán Mai, viết chính luận, làm thơ, tham gia tuyên truyền, cổ vũ quần chúng đấu tranh. Năm 1939, sau đợt khủng bố của thực dân Pháp, đồng chí bị bắt, giam tại nhà tù Hỏa Lò, nhưng vẫn giữ vững tinh thần cách mạng. Sau khi ra tù, đồng chí tiếp tục hoạt động xây dựng cơ sở tại Phú Thọ, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương vào mùa thu năm 1940.

Được Xứ ủy Bắc Kỳ phân công, Hồng Quang tiếp tục tham gia công tác tại Hải Dương, Hưng Yên trong điều kiện vô cùng khó khăn, nguy hiểm. Cuối tháng 4 năm 1941, khi được giao nhiệm vụ Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên, đồng chí bị mật thám Pháp bắt tại Khoái Châu. Trong nhà tù Hải Dương, dù bị tra tấn, dụ dỗ, mua chuộc, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết của người cộng sản, không khai báo, không khuất phục. Sau những ngày đấu tranh kiên cường, đồng chí hy sinh ngày 06 tháng 7 năm 1941 khi mới tròn 23 tuổi. Cuộc đời của Liệt sĩ Hồng Quang là một minh chứng cảm động về lý tưởng sống cao đẹp, lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần trung thành tuyệt đối với Đảng, với Nhân dân.

III. TƯ LIỆU LỊCH SỬ - CƠ SỞ LÀM SÁNG RÕ CHÂN DUNG NGƯỜI CHIẾN SĨ CỘNG SẢN KIÊN TRUNG

Tư liệu lịch sử là nền tảng đầu tiên để phục dựng chân dung Liệt sĩ Hồng Quang một cách chân thực, khách quan và có sức thuyết phục. Những thông tin về tên thật, bí danh, ngày sinh, quê quán, gia đình, quá trình học tập, quá trình giác ngộ cách mạng, các địa bàn hoạt động, những lần bị bắt, bị giam cầm và sự hy sinh của đồng chí đều cần được xác lập bằng nguồn tư liệu cụ thể. Nhờ có tư liệu, hình ảnh Hồng Quang không chỉ hiện lên như một biểu tượng chung chung, mà trở thành một con người cụ thể, có quê hương, gia đình, tuổi trẻ, ước mơ, con đường học tập và sự lựa chọn dấn thân rõ ràng.

Các tư liệu về gia đình và quê hương giúp chúng ta hiểu sâu hơn căn nguyên hình thành nhân cách của Nguyễn Văn Trạch. Đồng chí sinh ra trong một gia đình nghèo nhưng có truyền thống hiếu học, có ông nội từng đỗ đạt, có cha mẹ cần lao, giàu lòng yêu nước. Những chi tiết ấy không chỉ là thông tin tiểu sử, mà còn cho thấy môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng trong đồng chí ý thức học tập, tinh thần tự trọng và khát vọng vươn lên. Khi đưa những tư liệu này vào giáo dục học sinh, giáo viên có thể giúp các em hiểu rằng truyền thống gia đình, truyền thống quê hương luôn có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và lý tưởng sống của mỗi con người.

Các tư liệu về quá trình học tập của Hồng Quang cũng có giá trị giáo dục rất lớn. Một thanh niên trong hoàn cảnh gia đình khó khăn nhưng vẫn kiên trì học tập, vừa học vừa dạy thêm, thi đỗ Tú tài, học Đại học Luật Hà Nội khi mới mười chín tuổi là tấm gương sáng về tinh thần hiếu học. Đối với học sinh hôm nay, nhất là học sinh còn gặp khó khăn trong học tập, câu chuyện ấy có ý nghĩa động viên mạnh mẽ: hoàn cảnh không phải là rào cản tuyệt đối nếu con người có ý chí, có nghị lực và biết xác định mục tiêu đúng đắn.

Các tư liệu về quá trình giác ngộ và hoạt động cách mạng giúp làm rõ bước chuyển biến quan trọng trong cuộc đời Hồng Quang: từ một thanh niên trí thức ham học trở thành người chiến sĩ cách mạng. Đồng chí không chỉ học để mưu cầu tương lai cá nhân, mà học để hiểu thời cuộc, hiểu dân tộc, hiểu con đường giải phóng Nhân dân. Từ đó, đồng chí tham gia Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương, hoạt động trong phong trào thanh niên, phong trào dân chủ, nhận nhiệm vụ tuyên truyền, tổ chức, xây dựng cơ sở cách mạng. Chính những tư liệu ấy làm nổi bật bài học về trách nhiệm của trí thức, của thanh niên trước vận mệnh đất nước.

Đặc biệt, các tư liệu về những ngày cuối cùng của Hồng Quang trong nhà tù Hải Dương là nguồn tư liệu có sức lay động sâu sắc. Trước đòn roi, dụ dỗ, mua chuộc của thực dân Pháp, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo, không phản bội tổ chức. Sự hy sinh của đồng chí ngày 06 tháng 7 năm 1941 khi mới 23 tuổi không chỉ là một sự kiện lịch sử, mà còn là biểu tượng của lòng trung thành, ý chí kiên cường và phẩm chất cao đẹp của người cộng sản. Khi được trình bày bằng tư liệu cụ thể, bài học lịch sử ấy sẽ có sức thuyết phục hơn nhiều so với những lời ca ngợi chung chung.

Vì vậy, việc sưu tầm, đối chiếu, hệ thống hóa và sử dụng đúng các tư liệu lịch sử về Liệt sĩ Hồng Quang là yêu cầu cần thiết. Đối với nhà trường, tư liệu cần được chuyển hóa thành tài liệu giáo dục phù hợp với từng lứa tuổi: học sinh tiểu học cần những câu chuyện ngắn gọn, dễ hiểu; học sinh trung học cơ sở có thể tiếp cận sâu hơn qua mốc thời gian, bản đồ địa danh, hoạt động nhóm, bài cảm nhận, sản phẩm học tập. Tư liệu càng được trình bày rõ ràng, sinh động, học sinh càng dễ hiểu, dễ nhớ và dễ hình thành tình cảm biết ơn đối với người đi trước.

IV. BÁO CHÍ, THƠ CA - DẤU ẤN TƯ TƯỞNG VÀ NGÒI BÚT CHIẾN ĐẤU CỦA HỒNG QUANG

Một điểm đặc biệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Liệt sĩ Hồng Quang là đồng chí không chỉ đấu tranh bằng hoạt động tổ chức, tuyên truyền trực tiếp, mà còn sử dụng báo chí, thơ ca như một vũ khí trên mặt trận tư tưởng. Theo tư liệu địa phương, khi làm việc tại hiệu sách Đồng Xuân, đồng chí lấy bút danh Hán Mai, cùng một số nhà hoạt động cách mạng viết các bài chính luận đăng trên báo Mặt trận Dân chủ và sáng tác hơn ba mươi bài thơ để tuyên truyền cách mạng. Đây là nguồn tư liệu rất có giá trị để hiểu thêm về trí tuệ, tâm hồn và phương thức đấu tranh của người thanh niên trí thức Hồng Quang.

Trong bối cảnh những năm 1930, báo chí tiến bộ và thơ ca yêu nước giữ vai trò quan trọng trong việc khơi dậy nhận thức của quần chúng. Dưới ách cai trị của thực dân, nhiều hoạt động cách mạng phải diễn ra trong điều kiện bí mật, bị kiểm soát, đàn áp. Vì vậy, một bài báo, một tờ truyền đơn, một bài thơ, một cuốn sách tiến bộ không chỉ là sản phẩm chữ nghĩa, mà còn là phương tiện truyền bá tư tưởng, thức tỉnh lòng yêu nước, cổ vũ Nhân dân đấu tranh chống áp bức, bất công. Hồng Quang đã hiểu rất rõ sức mạnh ấy và biết dùng ngòi bút của mình để phục vụ lý tưởng cách mạng.

Giá trị của các bài báo, bài thơ liên quan đến Hồng Quang trước hết nằm ở chỗ chúng phản ánh tư tưởng và lý tưởng của một trí thức trẻ yêu nước. Qua hoạt động viết báo, làm thơ, có thể thấy đồng chí là người có tri thức, có khả năng diễn đạt, có tư duy chính luận và có tâm hồn giàu cảm xúc. Đồng chí không đứng ngoài cuộc đấu tranh của Nhân dân, cũng không dùng tri thức để tìm kiếm sự an toàn cá nhân, mà đưa tri thức, chữ nghĩa và tài năng vào phục vụ sự nghiệp chung. Đó là bài học quý đối với giáo viên và học sinh hôm nay: tri thức chỉ thật sự có ý nghĩa khi được dùng để phụng sự con người, phụng sự cộng đồng và đất nước.

Giá trị thứ hai của báo chí, thơ ca là khả năng làm cho lịch sử trở nên gần gũi, có cảm xúc. Nếu các tư liệu hành chính, hồ sơ, bia ghi công giúp xác lập sự thật lịch sử, thì thơ ca và bài viết giúp chúng ta cảm nhận được tâm hồn, lý tưởng và khát vọng của nhân vật lịch sử. Qua ngòi bút của Hồng Quang, người đọc có thể hình dung một thanh niên không chỉ gan dạ, kiên cường, mà còn nhạy cảm trước nỗi đau của dân tộc, giàu tình thương với Nhân dân và cháy bỏng khát vọng giải phóng con người khỏi áp bức, bất công.

Giá trị thứ ba là giá trị giáo dục. Trong nhà trường, việc khai thác thơ ca, báo chí liên quan đến Hồng Quang có thể giúp học sinh tiếp cận lịch sử theo cách mềm mại hơn. Các em không chỉ học mốc thời gian, sự kiện, mà còn được cảm nhận lịch sử qua ngôn ngữ, hình ảnh, cảm xúc và thông điệp. Qua nguồn tư liệu này, giáo viên Ngữ văn có thể khơi gợi vai trò của văn chương trong bối cảnh đất nước gian lao; thầy cô dạy Lịch sử tái hiện sinh động phong trào báo chí cách mạng; trong khi đó, môn Giáo dục công dân lại tìm thấy những chất liệu đắt giá để bồi đắp lý tưởng sống và trách nhiệm công dân cho học sinh. Như vậy, cùng một nguồn tư liệu có thể được sử dụng liên môn, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện.

Tuy nhiên, để sử dụng tốt nguồn tư liệu báo chí, thơ ca, chúng ta cần tiếp tục sưu tầm, xác minh, phân loại và giới thiệu phù hợp. Những bài viết, bài thơ đã được công bố hoặc còn lưu giữ cần được hệ thống hóa, chú thích rõ bối cảnh ra đời, nội dung chính, giá trị tư tưởng và giá trị giáo dục. Nếu có điều kiện, nhà trường và địa phương có thể xây dựng chuyên mục giới thiệu “Ngòi bút Hồng Quang”, trong đó lựa chọn những trích đoạn phù hợp để học sinh đọc, cảm nhận và thảo luận. Cách làm này vừa góp phần bảo tồn tư liệu, vừa làm phong phú thêm hình thức giáo dục truyền thống.

V. HÌNH ẢNH, DI TÍCH VÀ ĐỊA DANH LỊCH SỬ - CẦU NỐI GIỮA QUÁ KHỨ VÀ HIỆN TẠI

Nếu tư liệu văn bản giúp xác lập sự thật lịch sử, thì hình ảnh, di tích, địa danh và nhân chứng lịch sử giúp lịch sử trở nên sinh động, gần gũi và có chiều sâu cảm xúc. Đối với Liệt sĩ Hồng Quang, các hình ảnh về tượng đài, bia tóm tắt thân thế sự nghiệp, địa điểm gắn với quê hương, nơi học tập, nơi hoạt động, nơi bị giam cầm, nơi hy sinh đều là những minh chứng quý. Những hình ảnh ấy giúp người xem không chỉ đọc về lịch sử, mà còn nhìn thấy dấu tích cụ thể của sự tri ân, của ký ức cộng đồng và của trách nhiệm thế hệ hôm nay đối với người đã khuất.

Tượng đài Liệt sĩ Hồng Quang được xây dựng tại Trường THCS Hòa Phú (quê hương đồng chí) là một hình ảnh có giá trị biểu tượng đặc biệt. Đó không chỉ là công trình tưởng niệm, mà còn là không gian giáo dục truyền thống. Mỗi khi học sinh đứng trước tượng đài, các em có thể cảm nhận rõ hơn rằng người liệt sĩ không phải là một nhân vật xa xôi trong sách vở, mà là một người con của quê hương, một thanh niên từng có tuổi trẻ, ước mơ, con đường học tập, nhưng đã chọn hy sinh vì lý tưởng cách mạng. Hình ảnh tượng đài vì thế trở thành một “bài học không lời”, nhắc nhở các thế hệ sau về lòng biết ơn và trách nhiệm.

VI. GIÁ TRỊ CỦA CÁC BÀI VIẾT, SÁCH VÀ KÝ ỨC NHÂN CHỨNG TRONG LƯU GIỮ TẤM GƯƠNG HỒNG QUANG

Bên cạnh tư liệu chính thống, bài báo, thơ ca, hình ảnh, một nguồn tư liệu rất quan trọng khác là các bài viết, sách nghiên cứu, hồi ức và ký ức nhân chứng. Theo tư liệu địa phương, ông Lê Viết Trạch, một cán bộ ngành đường sắt đã nghỉ hưu tại địa phương, đã sưu tầm tài liệu và viết tác phẩm “Hồng Quang - người trí thức trẻ tuổi, yêu nước, kiên cường, bất khuất”, được Nhà xuất bản Lao Động in và phát hành năm 2009. Tác phẩm này có lời giới thiệu của bà Nguyễn Thị Minh Châu, người hoạt động cách mạng cùng thời kỳ với Liệt sĩ Hồng Quang. Đây là một minh chứng cho thấy việc lưu giữ lịch sử không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chuyên môn, mà còn là trách nhiệm, tình cảm và tâm huyết của những người trân trọng quá khứ.

Các bài viết trên cổng thông tin điện tử của địa phương cũng có ý nghĩa quan trọng. Những bài viết này giúp hệ thống hóa thông tin, giới thiệu thân thế, sự nghiệp, quá trình hoạt động cách mạng và sự hy sinh của Hồng Quang đến cán bộ, đảng viên, giáo viên, học sinh và Nhân dân. Trong thời đại công nghệ số, khi học sinh và phụ huynh tiếp cận thông tin chủ yếu qua mạng internet, các bài viết chính thống trên cổng thông tin địa phương là nguồn tham khảo cần thiết, góp phần định hướng nhận thức đúng đắn, hạn chế tình trạng thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng.

Ký ức nhân chứng có giá trị đặc biệt vì nó làm cho lịch sử có tiếng nói của con người. Những lời kể của người cùng thời, của gia đình, của đồng chí, đồng đội, của người dân địa phương từng biết hoặc từng nghe kể về Hồng Quang có thể bổ sung những chi tiết sinh động mà tài liệu hành chính không thể phản ánh đầy đủ. Một ánh mắt, một câu nói, một hành động, một kỷ niệm trong đời thường đôi khi lại giúp thế hệ sau hiểu sâu hơn về nhân cách của nhân vật lịch sử. Đó là lý do việc tiếp tục sưu tầm ký ức nhân chứng, dù trực tiếp hay gián tiếp, vẫn là việc làm cần thiết.

Tuy nhiên, khi sử dụng ký ức nhân chứng, cần có thái độ khoa học. Lời kể cần được ghi chép cẩn thận, đối chiếu với các nguồn tư liệu khác, chú thích rõ người kể, thời gian, hoàn cảnh và mức độ xác tín. Không nên tuyệt đối hóa ký ức truyền miệng, cũng không nên xem nhẹ giá trị của nó. Cách tiếp cận phù hợp là kết hợp giữa tư liệu văn bản, hình ảnh, hiện vật, địa danh và lời kể nhân chứng để hình thành bức tranh toàn diện hơn về cuộc đời và sự nghiệp của Liệt sĩ Hồng Quang.

Đối với Trường TH&THCS Hồng Quang, việc khai thác các bài viết, sách và ký ức nhân chứng có thể được thực hiện thông qua nhiều hình thức: xây dựng tủ tư liệu truyền thống; tổ chức cho học sinh đọc, tóm tắt, viết cảm nhận; mời nhân chứng hoặc người am hiểu lịch sử địa phương nói chuyện chuyên đề; giao nhiệm vụ cho học sinh sưu tầm thông tin từ gia đình, dòng họ, địa phương; xây dựng sản phẩm học tập như sơ đồ tư duy, timeline, video, bài thuyết trình. Những hoạt động này vừa giúp học sinh rèn kỹ năng học tập, vừa bồi dưỡng lòng biết ơn và tình yêu quê hương.

VII. GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TƯ LIỆU VỀ LIỆT SĨ HỒNG QUANG TRONG NHÀ TRƯỜNG

Từ những phân tích trên, có thể thấy việc bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu về Liệt sĩ Hồng Quang cần được thực hiện thường xuyên, có kế hoạch và phù hợp với đặc điểm của nhà trường. Trước hết, nhà trường cần xây dựng danh mục tư liệu cơ bản về Liệt sĩ Hồng Quang, bao gồm: tiểu sử tóm tắt, các mốc hoạt động chính, hình ảnh tượng đài, bia ghi công, bài viết chính thống, sách, bài báo, thơ ca, hồi ức, tư liệu địa phương và các sản phẩm giáo dục đã thực hiện. Danh mục này cần được cập nhật định kỳ, lưu giữ tại thư viện, phòng truyền thống hoặc không gian sinh hoạt chung của nhà trường.

Thứ hai, cần số hóa tư liệu để bảo quản lâu dài và thuận tiện khai thác. Các tư liệu giấy, hình ảnh, bài viết, bài báo, trích đoạn sách, sản phẩm học tập của học sinh có thể được quét, lưu dưới dạng tệp điện tử, sắp xếp theo chủ đề và thời gian. Nhà trường có thể xây dựng thư mục dùng chung cho giáo viên hoặc chuyên mục trên website, fanpage với tên gọi như “Tự hào mái trường mang tên Hồng Quang”. Việc số hóa không chỉ giúp tránh thất lạc tư liệu, mà còn giúp giáo viên dễ dàng sử dụng trong giảng dạy và hoạt động giáo dục.

Thứ ba, cần lồng ghép tư liệu về Hồng Quang vào các môn học một cách phù hợp. Trong môn Lịch sử, giáo viên có thể khai thác các mốc thời gian và bối cảnh cách mạng trước năm 1945. Trong môn Ngữ văn, giáo viên có thể liên hệ vai trò của văn chương, báo chí trong đấu tranh cách mạng. Trong môn Giáo dục công dân, giáo viên có thể khai thác bài học về lý tưởng sống, trách nhiệm công dân, lòng yêu nước. Trong Hoạt động trải nghiệm, học sinh có thể thực hiện dự án nhỏ về tìm hiểu tên trường, tìm hiểu nhân vật lịch sử địa phương, kể chuyện truyền thống, làm video giới thiệu.

Thứ tư, cần tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống dựa trên tư liệu. Nhà trường có thể tổ chức cuộc thi tìm hiểu về Liệt sĩ Hồng Quang; cuộc thi viết cảm nhận “Em tự hào về mái trường mang tên Hồng Quang”; hoạt động kể chuyện dưới cờ; triển lãm ảnh và tư liệu; sân khấu hóa một số chi tiết tiêu biểu trong cuộc đời đồng chí; tổ chức lễ dâng hương, thắp nến tri ân, chăm sóc khu tưởng niệm hoặc nghĩa trang liệt sĩ. Những hoạt động này giúp tư liệu không nằm yên trong hồ sơ, mà trở thành trải nghiệm giáo dục sinh động.

Thứ năm, cần phát huy vai trò của giáo viên trong việc chuyển hóa tư liệu thành bài học. Tư liệu dù quý đến đâu cũng khó phát huy tác dụng nếu không được người giáo viên lựa chọn, xử lý và truyền đạt phù hợp. Giáo viên cần đọc kỹ, hiểu đúng, chọn lọc thông tin, tránh đưa quá nhiều chi tiết nặng nề đối với học sinh nhỏ tuổi, đồng thời biết đặt câu hỏi gợi mở để học sinh suy nghĩ. Ví dụ, thay vì chỉ kể rằng Hồng Quang hy sinh khi mới 23 tuổi, giáo viên có thể đặt câu hỏi: “Ở tuổi thanh niên, vì sao đồng chí lại lựa chọn con đường đầy nguy hiểm ấy?”, “Nếu được sống trong hòa bình hôm nay, chúng ta cần làm gì để xứng đáng với thế hệ đi trước?”. Những câu hỏi như vậy giúp học sinh tiếp nhận lịch sử bằng suy nghĩ và tình cảm của chính mình.

Thứ sáu, cần phối hợp với địa phương, phụ huynh và các tổ chức đoàn thể để mở rộng nguồn tư liệu. Chi bộ, Ban Giám hiệu, Đoàn thanh niên, Liên đội nhà trường có thể phối hợp với Đảng ủy, Ủy ban nhân dân, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên xã, các nhà nghiên cứu địa phương, gia đình liệt sĩ hoặc những người am hiểu lịch sử để bổ sung tư liệu, tổ chức nói chuyện chuyên đề, xác minh thông tin và hỗ trợ hoạt động giáo dục. Khi nhà trường không làm một mình mà có sự đồng hành của địa phương và cộng đồng, việc giáo dục truyền thống sẽ có chiều sâu và sức lan tỏa lớn hơn.

Thứ bảy, cần xây dựng văn hóa học tập tấm gương Hồng Quang bằng hành động cụ thể. Đối với giáo viên, đó là trách nhiệm với nghề, lòng yêu thương học sinh, ý thức tự học, tự bồi dưỡng, đổi mới phương pháp, giữ gìn phẩm chất đạo đức nhà giáo. Đối với học sinh, đó là chăm ngoan, học tốt, trung thực, đoàn kết, biết giúp đỡ bạn bè, biết kính trọng thầy cô, ông bà, cha mẹ, biết yêu quê hương và giữ gìn truyền thống nhà trường. Tư liệu lịch sử chỉ thật sự có ý nghĩa khi từ trang giấy, hình ảnh, lời kể được chuyển hóa thành thái độ sống và việc làm hằng ngày.

VIII. KẾT LUẬN

Có thể khẳng định, các tư liệu, bài báo, bài thơ, hình ảnh và nhân chứng lịch sử liên quan đến Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang là nguồn chất liệu quý báu trong nghiên cứu lịch sử và giáo dục truyền thống cách mạng. Những nguồn tư liệu ấy giúp làm sáng rõ thân thế, sự nghiệp, lý tưởng sống, quá trình hoạt động và sự hy sinh cao cả của một người thanh niên trí thức yêu nước, một chiến sĩ cộng sản kiên trung, một tấm gương sáng cho thế hệ trẻ noi theo.

Tư liệu lịch sử giúp chúng ta xác lập sự thật; báo chí và thơ ca giúp chúng ta hiểu sâu hơn tư tưởng, tâm hồn, ngòi bút chiến đấu của Hồng Quang; hình ảnh, di tích, địa danh làm cho lịch sử có không gian, có hình hài; nhân chứng và ký ức cộng đồng làm cho lịch sử có tiếng nói, có cảm xúc, có sức lan tỏa. Khi những nguồn tư liệu ấy được kết hợp, hệ thống hóa và sử dụng khoa học, chân dung Liệt sĩ Hồng Quang sẽ hiện lên đầy đủ hơn, gần gũi hơn và có giá trị giáo dục sâu sắc hơn.

Đối với Trường TH&THCS Hồng Quang, việc bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu về Liệt sĩ Hồng Quang là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt. Mái trường mang tên Hồng Quang không chỉ cần tự hào về tên gọi, mà còn cần biến niềm tự hào ấy thành hành động giáo dục cụ thể: xây dựng không gian truyền thống, số hóa tư liệu, lồng ghép vào bài giảng, tổ chức hoạt động trải nghiệm, bồi dưỡng lý tưởng sống, đạo đức và trách nhiệm cho học sinh. Đó cũng là cách thiết thực để mỗi thầy cô giáo góp phần giữ gìn ký ức lịch sử, lan tỏa giá trị tốt đẹp và xây dựng văn hóa nhà trường.

Từ tấm gương Hồng Quang, mỗi cán bộ, giáo viên, học sinh hôm nay càng thấm thía rằng cuộc sống hòa bình, độc lập, tự do là thành quả của biết bao hy sinh. Biết ơn quá khứ không chỉ là thắp một nén hương hay đọc một bài tưởng niệm, mà còn là sống tốt hơn, học tập tốt hơn, lao động tốt hơn, trách nhiệm hơn với cộng đồng, với quê hương, với Tổ quốc. Đó chính là ý nghĩa sâu xa của việc sưu tầm, bảo tồn và phát huy các tư liệu về Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang trong giai đoạn hiện nay.                                                                            

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trang thông tin điện tử xã Hòa Phú, thành phố Hà Nội, bài viết: “Liệt sỹ Hồng Quang - Người con ưu tú của quê hương Hòa Phú”, đăng ngày 26/9/2024.

2. Cổng thông tin điện tử xã Hồng Quang, tỉnh Hưng Yên, bài viết: “Liệt sỹ Hồng Quang - Người cộng sản kiên trung của dân tộc”.

3. Tư liệu, hình ảnh về tượng đài, bia tóm tắt thân thế sự nghiệp và các hoạt động tưởng niệm Liệt sĩ Hồng Quang do địa phương công bố.

4. Kế hoạch số 28-KH/ĐU ngày 12/3/2026 của Đảng ủy xã Hồng Quang về tổ chức Hội thảo khoa học về Liệt sĩ Nguyễn Văn Trạch, tức Hồng Quang - Người cộng sản kiên trung.