ĐỌC THƠ HỒNG QUANG - THƠ CỦA MỘT NGƯỜI CỘNG SẢN

Hồng Quang! Vâng - hai tiếng ấy cho ta liên tưởng tới một ánh sáng màu hồng. Nhưng Hồng Quang là địa danh của một xã, tên một trường học, tên một công viên Thì đây là đề tài của một con người gắn liền với lịch sử, đấu tranh cách mạng của Đảng ta, của dân tộc ta, hơn 90 năm qua. Kể từ khi Đảng ta ra đời (03/02/1930) vậy Hồng Quang là ai, vậy đời và sự nghiệp có gì đáng để chúng ta biết đến?

Hồng Quang tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh trưởng tại làng Đăng Giang, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông (cũ), trong một gia đình viên chức. Hồi nhỏ anh theo cha mẹ về Thái Bình, học ở đấy cho đến năm đỗ bằng Thành Chung, rồi lên Hà Nội học hết phần II tú tài và vào học tại trường Đại học khi anh 19 tuổi. Đến năm 21 tuổi, vì tham gia Đoànthanh niên dân chủ (1936-1939) và Đoàn thanh niên xã hội nên anh bị bọn đế quốc đuổi anh ra khỏi trường đại học. Rời khỏi ghế nhà trường anh được Đảng Cộng sản Đông Dương giao cho đứng tên hiệu sách Đồng Xuân - cơ quan phát hành tài liệu sách báo của Đảng. Tháng 9 năm 1939 anh bị đế quốc bắt, kết án 1 năm tù. Nhà tù đối với anh như trường Đại học chính trị. Chính nó đã chuẩn bị cho anh nghị lực và kiến thức bước vào giai đoạn hoạt động bí mật sắp tới. Ra khỏi nhà tù được ít ngày, anh đã thoát ly gia đình và dấn bước trên con đường cách mạng đầy chông gai bão táp. Anh đã thực sự hòa mình với quần chúng nông dân lao động và thực tế thông cảm với nỗi khổ, tối tăm ấy của quần chúng nhân dân lao động, đã tạo nên nhà thơ Hồng Quang.

Mùa thu năm 1940 anh được kết nạp vào Đảng tại một vùng Sơn Cước thuộc tỉnh Phú Thọ, được tham gia mọi công tác tuyên truyền, huấn luyện và tổ chức quần chúng. Cuối năm 1940 anh được điều về nhận công tác của Đảng tại tỉnh Hải Dương.

Tháng 4/1941 anh bị địch bắt ở xã Dị Chế - huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên. Nhưng bọn đế quốc đã đưa anh về Sở mật thám Hải Dương để tra hỏi, Trước kẻ thù anh đã nêu cao tinh thần bất khuất và đã tuyệt thực trong suốt 47 ngày liền, để phản đối những cực hình tra tấn của bọn mật thám. Bọn chúng đã nhiều lần đè anh ra để bơm sữa vào hậu môn, và đã hết lời dụ dỗ, nhưng anh vẫn giữ vững tinh thần từ trước đến sau không hề lay chuyển. Anh đã hy sinh ngày 6/7/1941 giữa lòng thương tiếc của mẹ, cha, vợ con và các đồng chí thân yêu.

Hồng Quang đã hy sinh cả cuộc đời và tuổi thanh xuân cho cách mạng. Ngày nay anh không còn nữa, nhưng tấm gương đấu tranh hy sinh của anh với kẻ thù vẫn sáng ngời. Những vần thơ khẳng khái của anh vẫn ngân vang trong lòng quần chúng - nhất là ở những vùng cơ sở cách mạng mà anh đã từng hoạt động.

Vốn có một tâm hồn đa cảm, Hồng Quang đã làm rất nhiều thơ từ lúc còn đi học để nói lên nỗi chua xót của một thanh niên mới lớn lên trước cảnh đời đầy bất công tội lỗi của xã hội cũ. Rất tiếc tập thơ thời niên thiếu của Hồng Quang đã bị thất lạc. Những bài thơ cách mạng của Hồng Quang còn lại được là nhờ một số bạn bè hoạt động cũ và một số gia đình nuôi Hồng Quang thuộc và lưu giữ được. Nội dung các bài thơ của Hồng Quang là tuyên truyền cách mạng. Anh đã vận dụng lối thơ song thất lục bát là lối thơ thích hợp với tâm tình quần chúng, dễ học thuộc lòng.

Bài thơ cách mạng đầu tiên của Hồng Quang là bài: “cảnh vũ trụ sao dời vật nổi” đã được anh làm khi chuẩn bị xa gia đình để đi hoạt động bímật. Sau một thời gian bài thơ ấy đã được Tỉnh ủy Phú Thọ và Khu ủy D gồm Phú Thọ, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai... rất hoan nghênh và cho in làm tài liệu tuyên truyền, trong toàn tỉnh và toàn khu.

Trước khi in, anh đã đọc cho bà con nông dân làng Cẩm Sơn (Phù Ninh) nghe và góp ý kiến. Bài thơ ấy được nhiệt liệt hoan nghênh đã khuyến khích anh làm nhiều bài thơ hay để làm vũ khí đấu tranh với kẻ thù. Về hoạt động ở Hải Dương và Hưng Yên, Hồng Quang vẫn dùng lối thơ song thất lục bát và được quần chúng rất tán thưởng.

Lúc này Xứ ủy Bắc Kỳ đã có quyết định cho phổ biến thơ Hồng Quang trong toàn xứ. Các bài thơ ấy trở thành vũ khí tuyên truyền rất hiệu quả. Cán bộ học thuộc lòng, đọc cho quần chúng nghe, không cần mang theo giấy tờ gì cả. Quần chúng đọc thuộc thơ Hồng Quang trở thành tuyên truyền viên đắc lực. Đó là truyền bá đường lối, chủ trương cách mạng của Đảng. Quần chúng lao động rất thích thơ Hồng Quang. Điều đó thấy rõ thơ Hồng Quang rất hợp với trình độ và tâm tư của quần chúng.

Những vần thơ đẫm máu và nước mắt của Hồng Quang sẽ mãi mãi là vũ khí đấu tranh của quần chúng nhân dân lao động- những vị chủ nhân của thời đại ngày nay.

Sau đây là một trong các bài thơ hay của anh:

Chém cha con muỗi vo vo,

Tao đây chỉ có xương khô mình gầy.

Sao mày cứ phất phơ bay,

Tao đâu có máu mà mày vo vo.

Tao ăn cơm hẩm cá kho,

Lấy gì ra máu cho no bụng mày.

Mày đi tìm lũ Nhật Tây,

Những thằng bóc lột suốt ngày ăn chơi.

Đã quen hút máu mủ người,

Trong mình chúng nó máu tươi hẳn nhiều.

Ngước mắt trông lên bốn bức tường,